Μια βαθιά αντιπαράθεση ανάμεσα σε διαφορετικά παραγωγικά μοντέλα βρίσκεται πίσω από τη συζήτηση για το μέλλον της ελληνικής κτηνοτροφίας. Από τη μία πλευρά βρίσκεται η ποιμενική - εκτατική κτηνοτροφία, η οποία στηρίζεται κυρίως σε μικρές οικογενειακές εκμεταλλεύσεις και στην αξιοποίηση των φυσικών βοσκοτόπων. Από την άλλη, η εντατική και σταβλισμένη εκτροφή, η οποία συνδέεται συνήθως με μεγαλύτερες μονάδες, αυξημένο αριθμό ζώων, τη χρήση μεγάλων εκτάσεων για την παραγωγή ζωοτροφών και δυνατότητα επίτευξης υψηλότερης κερδοφορίας.

Τα τελευταία δύο χρόνια, η εμφάνιση σοβαρών ζωονόσων, όπως η πανώλη, η ευλογιά και ο αφθώδης πυρετός, έχει οδηγήσει στην εφαρμογή αυστηρών περιοριστικών μέτρων σχεδόν σε όλη την Ελλάδα. Εκατομμύρια πρόβατα, κατσίκες και βοοειδή παραμένουν υποχρεωτικά σταβλισμένα ή βόσκουν σε ιδιαίτερα περιορισμένες εκτάσεις, καθώς σε πολλές περιοχές η ελεύθερη βόσκηση έχει απαγορευθεί στο πλαίσιο της προσπάθειας περιορισμού της μετάδοσης των ασθενειών.

Ωστόσο τα μέτρα για την αντιμετώπιση των επιζωοτιών δεν έχουν αποδειχθεί αποτελεσματικά ως σήμερα. Η μακροχρόνια εφαρμογή τους δημιουργεί σοβαρά ερωτήματα για την επιβίωση της ποιμενικής κτηνοτροφίας, καθώς αυξάνει το κόστος των ζωοτροφών και απομακρύνει τα κοπάδια από το φυσικό περιβάλλον στο οποίο βασίζεται αυτό το παραγωγικό μοντέλο. Ίσως η πιο χαρακτηριστικά περίπτωση της προβληματικής κατάστασης που έχει δημιουργηθεί είναι η απαγόρευση της μετακίνησης των κοπαδιών της ηπειρωτικής Ελλάδας από τις πεδινές περιοχές στα βουνά. Εξίσου προβληματικό είναι το μέτρο της απαγόρευσης μετακινήσεων που εφαρμόζεται στην Λέσβο και το οποίο έχει οδηγήσει στην σύλληψη πολλών κτηνοτρόφων  μόνο και μόνο για την βόσκηση των ζώων τους.

Η εκτατική βόσκηση μπορεί να μην εξασφαλίζει τα περιθώρια κέρδους των μεγάλων σταβλισμένων μονάδων, συνδέεται όμως με την παραγωγή γάλακτος και κρέατος ιδιαίτερων ποιοτικών χαρακτηριστικών. Παράλληλα, προσφέρει μια σημαντική περιβαλλοντική υπηρεσία, καθώς τα ζώα καταναλώνουν χόρτα, θάμνους και φυτικά υπολείμματα, μειώνοντας την καύσιμη ύλη που συσσωρεύεται στην ύπαιθρο.

Βόσκηση και καθαρισμός δασών

Η συμβολή αυτή αποκτά ιδιαίτερη σημασία κάθε καλοκαίρι, όταν οι δασικές πυρκαγιές επανέρχονται με μεγάλη ένταση στην Ελλάδα και στις υπόλοιπες χώρες της Μεσογείου. Η βόσκηση δεν μπορεί από μόνη της να αποτρέψει μια πυρκαγιά. Μπορεί, ωστόσο, όταν πραγματοποιείται οργανωμένα και βάσει ειδικών σχεδίων, να επιβραδύνει την εξάπλωση της φωτιάς και να διευκολύνει τον έλεγχό της.

Για να αξιοποιηθεί αυτή η δυνατότητα απαιτούνται διαχειριστικά σχέδια βόσκησης για δασικές, ημιδασικές και προστατευόμενες περιοχές, με σαφείς κανόνες για τον αριθμό των ζώων, τις εκτάσεις και τις περιόδους χρήσης τους. Απαιτείται επίσης να αναγνωριστεί οικονομικά η υπηρεσία που προσφέρουν οι κτηνοτρόφοι στην πρόληψη των πυρκαγιών και στη διατήρηση της υπαίθρου.

Το 2026 έχει ανακηρυχθεί από τα Ηνωμένα Έθνη Διεθνές Έτος Βοσκοτόπων και Κτηνοτρόφων, με στόχο την προώθηση πολιτικών που θα βελτιώνουν τις συνθήκες ζωής των παραγωγών και θα εξασφαλίζουν τη βιώσιμη διαχείριση των βοσκοτόπων. Για την Ελλάδα, η συγκυρία αυτή αναδεικνύει την ανάγκη να ανοίξει ουσιαστική συζήτηση για το μέλλον της ποιμενικής κτηνοτροφίας, ιδιαίτερα μετά τις εκτεταμένες απώλειες ζωικού κεφαλαίου και τους παρατεταμένους υγειονομικούς περιορισμούς.

Το παράδειγμα της Ισπανίας

Ανάλογη συζήτηση βρίσκεται σε εξέλιξη και στην Ισπανία, όπου η διεπαγγελματική οργάνωση αιγοπρόβειου κρέατος Interovic χαρακτηρίζει την εκτατική βόσκηση και τη μετακινούμενη κτηνοτροφία δύο από τα αποτελεσματικότερα και οικονομικότερα εργαλεία πρόληψης των πυρκαγιών.

Η οργάνωση ζητά θεσμική και οικονομική στήριξη, ώστε η δραστηριότητα να παραμείνει βιώσιμη και να εξασφαλιστεί η ανανέωση των γενεών. Παράλληλα, καλεί τους καταναλωτές να στηρίζουν καθ’ όλη τη διάρκεια του έτους τα προϊόντα της εκτατικής κτηνοτροφίας.

Σύμφωνα με τον πρόεδρο της Εθνικής Ένωσης Κτηνοτρόφων Εκτατικής Εκτροφής, Φελίπε Μολίνα, η Ισπανία έχει χάσει σχεδόν το 30% του εκτατικά εκτρεφόμενου ζωικού κεφαλαίου της μέσα σε είκοσι χρόνια. Όπως επισημαίνει, τα ζώα δεν μπορούν να αποτρέψουν από μόνα τους μια πυρκαγιά, μπορούν όμως να την καταστήσουν ευκολότερα ελέγξιμη, περιορίζοντας τη φυτική ύλη.

Ο ίδιος προτείνει οι κτηνοτρόφοι να αμείβονται για τη βόσκηση στα βουνά, σημειώνοντας ότι η κατάσβεση σε ένα καμένο εκτάριο μπορεί να κοστίσει περίπου 10.000 ευρώ, ενώ η προληπτική αμοιβή ενός παραγωγού θα μπορούσε να περιοριστεί στα 200 ευρώ ανά εκτάριο.

Το μήνυμα που έρχεται από την Ισπανία αφορά άμεσα και την Ελλάδα: η βόσκηση δεν αποτελεί μόνο παραγωγική δραστηριότητα, αλλά και εργαλείο περιβαλλοντικής διαχείρισης. Χωρίς κτηνοτρόφους και κοπάδια στην ύπαιθρο, αυξάνεται η εγκατάλειψη της γης, συσσωρεύεται περισσότερη καύσιμη ύλη και αποδυναμώνεται ένας φυσικός σύμμαχος στην πρόληψη των πυρκαγιών.