Σήμερα, 14 Απριλίου, σε ηλικία 100 ετών, έφυγε από τη ζωή η Έλλη Πρωτογερέλλη, ΕΠΟΝίτισσα και ιστορική μορφή της Αριστεράς. Βίωσε και η ίδια όλες τις κακουχίες που έζησαν οι αριστεροί τον 20ό αιώνα. Για την εκλιπούσα, την δράση της και χαρακτήρα της είχε γράψει το παρακάτω κείμενο η Κατερίνα Μπαλκούρα.

ΕΛΛΗ ΠΡΩΤΟΓΕΡΕΛΛΗ

Μ’ ένα παράσημο στο βλέμμα κεντημένο

Με την αγαπημένη της φίλη Έλλη Σβώρου και την αδελφή της Κατίνα στη Μυτιλήνη το 1945

Η Έλλη γεννήθηκε το 1926 στη Θερμή, κόρη του Μιλτιάδη και της Μαρίας και βέβαια αδερφή του Φρίξου. Ό πατέρας τους τότε διαχειριζόταν το ιστορικό ξενοδοχείο Σάρλιτζα κι εκεί γεννήθηκαν τα παιδιά.  Ένας φίλος του πατέρα της, πρόσφυγας, σκέφτηκε ότι το Έλλη θα ήταν το ιδανικό όνομα αδερφής για ένα Φρίξο. Μια ευτυχισμένη οικογένεια που η ευτυχία δεν θα κράταγε πολύ. Η μητέρα της πέθανε όταν εκείνη ήταν τεσσάρων χρονών. Η Έλλη θυμόταν μέχρι το τέλος τη μαμά της μα πιο πολύ θυμόταν ότι εκείνα τα δύσκολα χρόνια πήρε άπειρη αγάπη απ’ όλους. Ίσως αυτό το απόθεμα ήταν αρκετό για να δίνει σε όλη της τη ζωή αγάπη. Ο πατέρας παντρεύτηκε ξανά την Αρίστη Βαλαβάνη που κατέρριψε το μύθο της κακιάς μητριάς. Ήταν ό,τι καλύτερο μπορούσε να τύχει σε δυο ορφανά παιδιά. Δεν ήθελε δικά της παιδιά γιατί είχε το Φρίξο και την Έλλη. Μόλις η Έλλη τέλειωσε το Δημοτικό ξέσπασε ο πόλεμος. Ο Φρίξος έφυγε με άλλα παιδιά απ’  τη Μυτιλήνη για τη Μέση Ανατολή καταλήγοντας στη 5^η Ταξιαρχία και στη συνέχεια στο ιστορικό 8^ο Τάγμα. Η Έλλη μπήκε στον ΕΠΟΝ μαζί με όσους έμειναν πίσω. Στα χρόνια της ΕΠΟΝ χτίστηκαν οι πιο δυνατές φιλίες. Ήρθε η απελευθέρωση ενώ ο Φρίξος απ’ την Τρίπολη του Λιβάνου και  τα σύρματα έφτασε στην Τρίπολη της Λιβύης κι από κει στην Ελλάδα στα μέσα του 1945. Μπήκε κι εκείνος στην ΕΠΟΝ στη Μυτιλήνη και εκεί γνώρισε και αγάπησε την αγαπημένη φίλη της αδερφής του Έλλης, την Έλλη Σβώρου.                                                           

Φωτογραφία της Έλλης Πρωτογερέλλη με άλλους Μυτιληνιούς Επονίτες μεταξύ των οποίων η Έλλη Σβώρου και ο αδελφός της Φρίξος

Ξέσπασε ο Εμφύλιος και ο Φρίξος συνελήφθη, πέρασε από στρατοδικείο και ακολούθησε τη γνωστή διαδρομή: Γιούρα, Μακρονήσι, Αβέρωφ, Κέρκυρα. Η Έλλη έφερνε τη μητέρα της, την Αρίστη, σε κωματώδη κατάσταση σε νοσοκομείο στην Αθήνα. Σταμάτησαν το καράβι, που είχε ήδη βγει απ’ το λιμάνι της Μυτιλήνης, για να κατεβάσουν σε βάρκα και να συλλάβουν την «επικίνδυνη κομμουνίστρια». Είχαν πιάσει κάποιον με προκηρύξεις κι εκείνος για να γλυτώσει είπε πως νόμιζε ότι ήταν γράμματα της Έλλης. Αρκούσε. Κανείς δε νοιάστηκε για την τύχη της μητέρας της. Μόνη τους έννοια η σύλληψη της Έλλης κι εκείνης μόνη της έννοια η τύχη της μητέρας της.                             

         Ένα κόκκινο γαρύφαλλο για τους συντρόφους, που έδωσαν τη ζωή τους στο εκτελεστικό απόσπασμα

Μετά το πέρασμα απ’ το Μεταγωγών επόμενος σταθμός οι Φυλακές Αβέρωφ, στη συνέχεια οι Φυλακές της Κάστορος και επιστροφή στις Φυλακές Αβέρωφ. Σύμφωνα με την απόφαση του στρατοδικείου Μυτιλήνης η Έλλη, το «ανθρωπόμορφον τέρας» σύμφωνα με τον «περιβόητο» πρόεδρο Σκόρδα είχε αρχικά πρόταση σε θάνατο, δις εις θάνατον το οποίο μετατράπηκε σε ισόβια  με την κατηγορία ότι ήθελε να «αποσπάση εν μέρος εκ του όλου της Επικρατείας». Παρά τη γελοία ετυμηγορία η Έλλη δεν έχασε στιγμή ούτε το θάρρος ούτε το χιούμορ της. «Εγώ μέχρι το Σίγρι έχω πάει κύριε πρόεδρε».                                                                                                                                           

Για τα χρόνια της φυλακής δεν έπαψε ποτέ να μιλάει. Μίλαγε για την Ισμήνη που κοιμόταν στο πάνω κρεβάτι του τρίκλινου, για την Έλλη που έγραφε ατέλειωτα γράμματα στον αδερφό της, για τη Φιφή που προσπαθούσε να κάνει τη ζωή των αρρώστων καλύτερη, τη Νίκα που της έταξε αν σκοτωθεί να της αφήσει το παλτό της αλλά είπε στη φύλακα να της ζητήσει συγγνώμη που δεν το άφησε γιατί πηγαίνοντάς την για εκτέλεση κρύωνε. Μίλαγε για την Έλλη Παππά και το μικρό Νικολάκη που έκρυβε κάτω απ’ το κρεβάτι της. Μίλαγε για τη φίλη της την Ιουλία και το μικρό Δημητράκη που θεωρούσε παιδί της. Μίλαγε για την Κατίνα που έγραφε με τις ώρες γράμματα στον αγαπημένο της Κώστα, για την Άννα, τη Λίτσα, τη Δήμητρα, την Αφροδίτη, την Ελένη-το ταρζανάκι- τη Μαίρη. Για το γαρύφαλλο που έδωσαν στην  Έλλη Παππά να το δώσει στο Νίκο Μπελογιάννη. Το περίφημο κόκκινο γαρύφαλλο της Ιστορίας που στην πραγματικότητα ήταν ροζ και βγήκε απ’ το δικό τους θάλαμο. Μίλαγε ώρες για τα κορίτσια των φυλακών, για την αγάπη και την αλληλεγγύη που επικρατούσε, για το μαγικό τρόπο που είχαν να κάνουν εύκολες τις δύσκολες στιγμές. Μίλαγε για τη διευθύντρια των Φυλακών που την εκτιμούσε. Μίλαγε για την αγαπημένη της φίλη τη Διδώ. Την Έλλη όλοι την αγαπούσαν ακόμα κι ο αυστηρός διευθυντής των Φυλακών Μυτιλήνης που της χάρισε ένα ψαλιδάκι και τη συμβούλεψε που να το κρύψει καλά γιατί θα της φαινόταν πολύ χρήσιμο στην πορεία.                                                                         

Η τελευταία επίσκεψη της στη Λέσβο το καλοκαίρι του 2025 στη Σκάλα Σκαμνιάς

Η μητέρα της δούλευε σε δυο δουλειές για να μπορεί να είναι κάθε φορά με φαγητό στο επισκεπτήριο. Ο κόσμος τη χλεύαζε που έκανε τόσα για δυο ξένα παιδιά. Εκείνη όμως στάθηκε πραγματική μάνα κι ας μην τα γέννησε. Η Έλλη δεν έφαγε ποτέ απ’ το φαγητό που της πήγαιναν στο επισκεπτήριο. Το έδινε όπως ήταν στο αναρρωτήριο γιατί κάποιες άλλες το είχαν περισσότερο ανάγκη. Όταν η Έλλη γύρισε απ’ το στρατοδικείο στο Μεταγωγών έμαθε ότι την προηγούμενη μέρα είχαν εκτελέσει τη φίλη της την Έλλη. Την Έλλη του Φρίξου.                                                                                            

Οικογενειακή φωτογραφία με το μπαμπά Μιλτιάδη και τη μαμά Μαρία (λίγο πριν πεθάνει) στη Θερμή

Κάθε φορά μίλαγε με τόση αγάπη για το δέσιμο εκείνων των κοριτσιών μέσα στη φυλακή και κάθε φορά σκοτείνιαζε όταν θυμόταν το χέρι της Χαριτίνης που έστειλε 17 κορίτσια στο εκτελεστικό απόσπασμα.  Ο Φρίξος είχε ήδη αποφυλακιστεί απ’ τις Φυλακές Αβέρωφ δύο μέρες μετά το θάνατο του πατέρα τους. Ο καιρός περνούσε, γνώρισε τη Φιφή η οποία για κείνον ήταν η δεύτερη ευκαιρία ζωής που του δόθηκε μετά το χαμό της Έλλης του.                                    

Η Έλλη έμεινε στη φυλακή μέχρι το 1958,  για όσους θέλουν να πιστεύουν ότι ο εμφύλιος τελείωσε το 1949.  Τα χρόνια περνούσαν και η Έλλη έπρεπε να παντρευτεί για να μην κατηγορούν το Φρίξο ότι παντρεύτηκε κι άφησε την αδερφή του ανύπαντρη. Παντρεύτηκε το Χρήστο Λάζο έναν υπέροχο άνθρωπο, αγωνιστή της Εθνικής Αντίστασης. Ο Χρήστος ήταν καλός φίλος του Άρη Βελουχιώτη. Μοιράζονταν στη διάρκεια των σπουδών τους το ίδιο δωμάτιο κι ο Άρης με το ξεκίνημα του αντάρτικου τον ήθελε μαζί του αλλά εκείνος δεν πήγε. Η Έλλη δεν έκανε παιδιά. Είχε  όμως την Καιτούλα και το Μίλτο σαν δικά της παιδιά. Είχε όμως την αγάπη και όλων των άλλων παιδιών.                                  

Δεν ξέρω αν υπάρχει άλλος άνθρωπος που να ‘χει αγαπήσει τόσο πολύ τους ανθρώπους και να ‘χει αγαπηθεί από τόσους ανθρώπους. Η Έλλη δεν εκτελέστηκε αλλά σκοτώθηκε πολλές φορές στη ζωή της, όταν έχασε τη μητέρα της όταν ήταν μικρό κοριτσάκι, όταν είδε να χάνονται, μέχρι σήμερα, ένα ένα όλα τα κορίτσια της φυλακής. Η χαριστική βολή ήταν το 1987 όταν ένα τροχαίο στέρησε βίαια τη ζωή απ’ την Καίτη και το Μίλτο, τα ανίψια της που τα είχε σαν παιδιά της. Ειδοποίησαν εκείνη γιατί κανείς δεν τολμούσε να το πει στο Φρίξο και τη Φιφή. Πήγε εκείνη πρώτη στο ΚΑΤ και αντίκρυσε τα νεκρά παιδιά βιώνοντας  τις φρικτότερες στιγμές της ζωής της. Έπρεπε όμως η Έλλη να σταθεί όρθια για το Φρίξο και τη Φιφή. Λίγους μήνες αργότερα ο άντρας της πικραμένος κι εκείνος απ’ το θάνατο των παιδιών βλέποντας ότι η υγεία του δεν πήγαινε καλά πήγε στη Μεσούντα να αποχαιρετίσει τον Άρη. Η καρδιά του δεν άντεξε και πνίγηκε λίγες μέρες αργότερα στη Σαλαμίνα. Η Έλλη έπρεπε κι εκεί να σταθεί όρθια. Έξι μήνες πριν είχαν φύγει τα παιδιά. Πάντα έπρεπε να στηρίζει κάποιον. Παρηγοριά οι φίλες που έμειναν κι όμως κι εκείνες μία μία έφευγαν.  Κάθε χρόνο παρούσα σε όλες τις εκδηλώσεις μνήμης να αφήσει το δικό της γαρύφαλλο για μία μία όλες εκείνες που μοιράστηκαν κάποτε τις ζωές τους. Για έναν έναν όλους εκείνους τους μικρούς αφανείς αλλά σπουδαίους ανθρώπους.                                            

Απέδειξε ότι την οικογένεια δεν την κάνουν οι δεσμοί αίματος. Ακόμα κι όταν της πετσόκοψαν τη σύνταξη το πρόβλημά της ήταν που δεν θα μπορούσε πια να βοηθάει όσους βοηθούσε. Στις εκλογές του Ιουλίου ανέβηκε δύο ορόφους με 40 βαθμούς για να μην κουράσει τον εκλογικό αντιπρόσωπο. Στην παρουσίαση των βιβλίων του Φρίξου και της Φιφής, σε εκείνο τον τελευταίο αποχαιρετισμό που πήραν και οι τρεις τόση αγάπη η Έλλη και πάλι δεν ήθελε να μιλήσει. «Τους φίλησα όλους» μου είπε. Όταν πέθανε ο Φρίξος εκεί δίπλα στο δικό της κρεβάτι η Έλλη έπρεπε ξανά να σταθεί όρθια αυτή τη φορά για τη Φιφή. Δεν έκλαιγε πια ίσως γιατί είχε κλάψει πολύ στη ζωή της.                                                          

Η Έλλη δεν έγραψε ποτέ τίποτα, δεν έβγαλε λόγους έκανε όμως κάτι σπουδαιότερο. Αγάπησε πολύ τους ανθρώπους και έβγαλε απ’ την αφάνεια όλες τις ηρωίδες των φυλακών. Κράτησε ζωντανή τη μνήμη τους. Μίλαγε καθημερινά για εκείνα τα σπουδαία κορίτσια που ποτέ κανείς δεν ασχολήθηκε με τις ρημαγμένες ζωές τους. Τα κορίτσια που σάπιζαν στις φυλακές γιατί έδωσαν ένα κομμάτι ψωμί σε έναν αντάρτη ή πέταξαν μια προκήρυξη. Ένα δικό της μνημόσυνο. Η μόνη επίσημη Αρχή που την τίμησε, όσο ζούσε, ήταν η Δήμαρχος Ζωγράφου Τίνα Καφατσάκη με ένα χειροποίητο κλαδί ελιάς για την προσφορά της στη μνήμη και την Ιστορία. Ένας δρόμος πρέπει να πάρει το όνομα αυτής της οικογένειας που μόνο πρόσφερε σ’ αυτή τη ζωή. Κάποτε η Έλλη είπε σε ένα παπά: «εγώ δεν έρχομαι στην Εκκλησία» και εκείνος της είπε «γιατί να ρθεις στην Εκκλησία; Εσύ είσαι η Εκκλησία». Η Έλλη ήρθε σ’ αυτό τον κόσμο για να μας κάνει καλύτερους ανθρώπους.