Παρουσίασε στην Μυτιλήνη το βιβλίο της «Καταραμένες Πολιτείες» από τις εκδόσεις ΚΥΦΑΝΤΑ και μιλήσαμε μαζί της γιατί έχουμε την αίσθηση ότι κάθε παρουσίαση που κάνει στη Μυτιλήνη η φίλη, γειτόνισσα από τη Σάμο και βραβευμένη συγγραφέας, Έλενα Χουσνή, είναι και μια βουτιά στις αναμνήσεις από την παραμονή της στη Λέσβο. «Έχετε απόλυτο δίκιο» μας απαντά.

Εξάλλου η ίδια εξηγεί στην «Π» ότι παντού μπορεί κανείς να ζει και να είναι παραγωγικός: «Είναι ζήτημα απόφασης, δουλειάς και ανάγκης. Ίσα – ίσα που η ποιότητα ζωής ενός μικρού τόπου σου προσφέρει περισσότερο χρόνο. Ο «αποκλεισμός» δεν μπορεί να αποτελεί άλλοθι απραξίας. Μας αδικεί αυτό. Στην Μυτιλήνη, στη Σάμο και όπου αλλού μπορείς να κάνεις αυτό που αγαπάς και μάλιστα με καλύτερους όρους πολλές φορές. Έχουν παρέλθει οι εποχές που μόνο τα αστικά κέντρα σου προσέφεραν ευκαιρίες. Θα ήθελα να το πω αυτό κυρίως στα νέα παιδιά που αγαπούν τη γραφή. Να γράφουν, να μην σταματούν ποτέ. Και να ξέρουν πως η μάχη της γραφής είναι οδυνηρή αλλά και καθαρκτική».

Εκείνη μας βλέπει… αλλιώς

Για κείνη είναι σχεδόν «πρόσχημα» η παρουσίαση βιβλίου της για να έχει την ευκαιρία να επιστεφτεί «έναν τόπο με τον οποίο με δένουν πολλά. Η Μυτιλήνη είναι ένα σπουδαίο κεφάλαιο στη ζωή μου. Γεμάτο από εικόνες, εμπειρίες, ανθρώπους μοναδικούς. Ήρθα εδώ με τον διορισμό μου ως Νηπιαγωγός. Στα τέσσερα σχεδόν χρόνια που έμεινα στο νησί, αγάπησα βαθιά τον τόπο αυτό με τις τόσες εναλλαγές, τα πανέμορφα τοπία, την τεράστια αρχιτεκτονική κληρονομιά, τον πολιτιστικό πλούτο.

Δεν ξέρω αν η ματιά ενός «ξένου» είναι πιο καθαρή, απαλλαγμένη από την μεμψιμοιρία που ο καθένας έχει για τον τόπο του, αλλά εγώ κουβαλώ μόνο θετικές εικόνες από την Μυτιλήνη. Και κυρίως έχω προίκα μου την αγάπη των ανθρώπων, πολύτιμων φίλων που είχα την ευκαιρία να τους ξαναδώ και αυτό με κάνει κάθε φορά πολύ χαρούμενη».

Αφορμή για ζήτημα της λέπρας, με το οποίο καταπιάνεται στις «Καταραμένες Πολιτείες» υπήρξε ένα υπέροχο κτίριο, το Λεπροκομείο στο Καρλόβασι της Σάμου: «Από την πρώτη φορά που το επισκέφθηκα ένιωσα πως άξιζε τον κόπο να αναζητήσει κανείς την ιστορία του και κυρίως τις ιστορίες των ανθρώπων που νοσηλεύτηκαν εκεί». Ξεκίνησε λοιπόν μια έρευνα με φίλους γιατί τα υπάρχοντα αρχεία αφορούσαν μόνο το ιατρικό σκέλος και το νομοθετικό που είχε να κάνει με την λειτουργία του και τα προβλεπόμενα για τους ασθενείς. Πουθενά δεν υπήρχαν καταγραφές για τους ασθενείς.

Η έρευνα σκόνταψε πολλές φορές στην άρνηση των ανθρώπων που γνώριζαν να μιλήσουν. «Το στίγμα ακόμη και σήμερα είναι πολύ δυνατό, παρ΄ότι η ασθένεια έχει αποκωδικοποιηθεί και βέβαια θεραπεύεται εύκολα με την κατάλληλη αγωγή» μας λέει. Μελετώντας χιλιάδες φωτογραφίες, τις τοπικές εφημερίδες περίπου ενός αιώνα αλλά και γενικά το θέμα της λέπρας όπως αυτό αντιμετωπίστηκε κοινωνιολογικά, ιατρικά, θρησκευτικά αλλά και μέσα από την τέχνη, την λογοτεχνία, τον κινηματογράφο, τη μουσική βρέθηκε μπροστά σε μια μεγάλη πρόκληση: Να μιλήσει γι` αυτό.

Μια πρόκληση που δεν είχε στόχο της αρχικά να αφηγηθεί μια ιστορία αλλά καθ` οδόν προέκυψε το βιβλίο χωρίς καν να το καταλάβει. Οι «Καταραμένες Πολιτείες» μιλούν, με αφορμή την λέπρα, για την διαχρονική στάση των κοινωνιών απέναντι στον αδύναμο, στον ευάλωτο, στον εκάστοτε «λεπρό».

Ένα μνημόσυνο για τους Χανσενικούς

«Ναι, είναι ένα καθυστερημένο, οφειλόμενο μνημόσυνο» μας λέει. Για όλους εκείνους τους ανώνυμους που πάλεψαν γενναία με μια ασθένεια τρομερά δύσκολη: «Μια ασθένεια που σου στερεί το πιο βασικό, την ταυτότητα. Άνθρωποι που έβλεπαν τον εαυτό τους, κυριολεκτικά να αποσυντίθεται».

Ξεχασμένοι και διαγραμμένοι από όλους, χωρίς ουσιαστικά καμία ιατρική βοήθεια, προσπαθούσαν μέσα σε αυτή την απόγνωσή τους, να επιβιώσουν. Και κατόρθωσαν να φτιάξουν μικρές κοινωνίες – πρότυπα αλληλεγγύης. Συντρέχοντας ο ένας στον άλλον, φτιάχνοντας θαυμαστές κοινότητες όπου η αρρώστια κάπως «μαλάκωνε» από την αγάπη των άλλων ασθενών.

Οι λεπροί βίωναν εκτός από το δράμα της ασθένειας και τον πλήρη αποκλεισμό τους: Διαγράφονταν από τα τοπικά μητρώα, έπαυαν να υπάρχουν δηλαδή, με την εισαγωγή τους στο Λεπροκομείο. «Είναι συγκλονιστικό ότι συχνά οι συγγενείς ζητούσαν να ψαλλεί η νεκρώσιμος ακολουθία σαν να ήταν ήδη νεκροί. Τις περισσότερες φορές διέκοπταν κάθε επαφή.

Σε πολλές περιπτώσεις τους φυγάδευαν ή απέκρυπταν ότι κάποιο μέλος νοσούσε για να μην χρεωθούν με το δυσβάσταχτο στίγμα. Και το χειρότερο; Ακόμη και στον θάνατο στερούνταν της ταυτότητας. Τους έθαβαν και έγραφαν στο σταυρό, όταν υπήρχε, μόνο έναν αριθμό. Αυτοί οι αριθμοί πρέπει επιτέλους να γίνουν ονόματα. Να μιλήσουμε για όσα υπέφεραν, για την μοναδική γενναιότητα που είχαν αυτοί οι άνθρωποι, να τους «κηδέψουμε» έστω και καθυστερημένα, όπως τους πρέπει. Γι` αυτό το μνημόσυνο μιλώ».

Είναι και σήμερα το στίγμα τόσο ισχυρό;

Ο Πρόεδρος του Συλλόγου Χανσενικών Ελλάδας, Μανώλης Κυριακάκης, ο οποίος μίλησε με την Έ. Χουσνή και μαζί της επισκέφτηκε στην Αγία Βαρβάρα την τελευταία μικρή κοινότητα Χανσενικών, παρ` ότι αγωνίζεται χρόνια ολόκληρα, δεν έχει ποτέ του φωτογραφηθεί: «Ακριβώς γιατί το στίγμα εξακολουθεί και σήμερα να είναι ισχυρό». Εκεί στην Αγία Βαρβάρα έζησε μια μοναδική εμπειρία, όταν επισκέφτηκε η συγγραφέας τους ασθενείς. Όλοι τους είχαν νοσηλευτεί σε κάποιο λεπροκομείο της χώρας.

Όταν αυτά έκλεισαν τους δόθηκε το δικαίωμα να επιλέξουν εάν θα επέστεφαν στις οικογένειές τους ή θα παρέμεναν εκεί. Οι περισσότεροι επέλεξαν να μείνουν στην Αγία Βαρβάρα. Ένιωσαν ότι θα ήταν εξαιρετικά δύσκολο να επανενταχθούν. Δεν είχαν το κουράγιο να «εξηγούν» ξανά και ξανά, να ξαναφτιάχνουν την προσωπική τους ιστορία, να αντιμετωπίζουν τον αποκλεισμό και την χλεύη.

Έμειναν μαζί όπως είχαν μάθει. «Και αυτοί οι τελευταίοι που εγώ συνάντησα, γλυκύτατοι άνθρωποι, μεγάλης ηλικίας πια, ήταν ένα συγκλονιστικό μάθημα ζωής. Μια εμπειρία που δεν θα ξεχάσω ποτέ. Τους ευχαριστώ για όσα μου έμαθαν. Τι σημαίνει να αγωνίζεσαι κόντρα στο μοναδικό ενδεχόμενο, τον θάνατο. Και να είσαι τόσο μα τόσο παλικάρι και τόσο μα τόσο άνθρωπος» μας λέει.

Τελικά ποιες είναι οι «Καταραμένες Πολιτείες»

Ο Παύλος Βογιατζής μιλώντας στην παρουσίαση είπε ότι «Καταραμένες» δεν ήταν οι πολιτείες που φτιάχτηκαν μέσα στα Λεπροκομείο αλλά αυτές των «έξω», όσων τους ξέχασαν, τους ξέγραψαν, τους άφησαν αβοήθητους. Η ίδια θεωρεί ότι είναι η καλύτερη περιγραφή: «Καταραμένη είναι κάθε πολιτεία, κάθε κοινωνία, κάθε ομάδα που δεν στέκεται δίπλα σε όποιον έχει ανάγκη, στον αδύναμο, στον διαφορετικό, στον ευάλωτο.

Αυτή που «κρύβει» το πρόβλημα για να αισθανθεί αθώα. Που αδιαφορεί κρυμμένη πίσω από έναν μανδύα δήθεν ευαισθησίας. Όσοι νόμοι και αν ψηφίστηκαν για τους Χανσενικούς το μόνο που κατάφεραν όπως λέει και ο Πρόεδρος των Χανσενικών ο Μανώλης Κυριακάκης απλώς άλλαξαν το όνομα και από λεπρούς τους λέμε Χανσενικούς. Τίποτε δεν άλλαξε όμως σε ό,τι αφορά την άγνοια, την προκατάληψη, το στίγμα».

*Η παραπάνω συνέντευξη δημοσιεύτηκε στο free press περιοδικό της Λέσβου ΠΛΑΤΕΙΑ που κυκλοφορεί