Μια συζήτηση που, όπως ειπώθηκε στον αέρα, «την περιμέναμε χρόνια» φιλοξένησε το ραδιόφωνο του «Ν» 99 fm, με τον Sean Binder, τον Νάσο Καρακίτσο και τον Ιάσονα Αποστολόπουλο, διασώστες –και με τη δημοσιογράφο της Deutsche Welle Σοφία Κλεφτάκη να συνδράμει και στη μετάφραση– μία ημέρα μετά την ανακοίνωση της δικαστικής απόφασης που κήρυξε αθώους/ες τους κατηγορούμενους/ες «για όλες τις πράξεις». Στο στούντιο βρέθηκε και η Ολλανδή δημοσιογράφος Ingeborg Beugel, με τη συζήτηση να επιχειρεί κάτι περισσότερο από έναν πανηγυρισμό: να αποτυπώσει τι ακριβώς κρίθηκε, τι άφησε πίσω της μια οκταετής δικαστική εκκρεμότητα και τι σημαίνει η ετυμηγορία για το πεδίο της διάσωσης και της ανθρωπιστικής βοήθειας στο Αιγαίο.

«Ανακούφιση μεγάλη – δεν το έχουμε συνειδητοποιήσει»

Ο Νάσος Καρακίτσος περιέγραψε πρώτος το κλίμα που άφησε η αίθουσα: «νιώθουμε ανακούφιση μεγάλη», είπε, υπογραμμίζοντας ωστόσο ότι ακόμη δεν έχει γίνει «συνείδηση» το τέλος μιας διαδικασίας που –όπως αναφέρθηκε επανειλημμένα– διήρκεσε περίπου 2.800 ημέρες, με αναβολές, μετακινήσεις και παρατεταμένη αβεβαιότητα. Έβαλε, παράλληλα, το αποτέλεσμα σε ένα ευρύτερο «εμείς»: όχι μόνο για όσες/ους κάθισαν στο εδώλιο, αλλά «για χιλιάδες εθελοντές» και για τους ανθρώπους που πέρασαν από τη Λέσβο εκείνα τα χρόνια, όταν «η αλληλεγγύη κατηγορήθηκε» μαζί με πρόσωπα.

Στην ίδια γραμμή κινήθηκε και ο Ιάσονας Αποστολόπουλος, χαρακτηρίζοντας την απόφαση «μια πολύ μεγάλη νίκη της ανθρωπιάς» και «νίκη του αυτονόητου»: «τι πιο αυτονόητο από να σώζεις ανθρώπινες ζωές στη θάλασσα;». Έθεσε όμως και το σκοτεινό αποτύπωμα της υπόθεσης: η δημόσια αφήγηση που –όπως είπε– παρουσίασε διασώστριες/τες και εθελοντές/τριες ως «εγκληματίες», «διακινητές» ή ανθρώπους που «εκμεταλλεύονται τον πόνο».

Σημείο-κλειδί της συζήτησης ήταν η ανάγνωση βασικών αποσπασμάτων από το σκεπτικό, όπως μεταφέρθηκαν στον αέρα:

• το δικαστήριο έκρινε ότι δεν υπήρχε “δομή” ούτε “συμμετοχή” σε εγκληματική οργάνωση και ότι μια ομάδα επικοινωνίας στο διαδίκτυο (WhatsApp) δεν μπορεί να θεωρηθεί εγκληματική οργάνωση,

  ΔΙΑΦΗΜΙΣΗ

• ο βασικός σκοπός των κατηγορούμενων/ων δεν ήταν η διάπραξη εγκλημάτων αλλά η παροχή ανθρωπιστικής βοήθειας,

• ως προς τις αποδιδόμενες πράξεις «διευκόλυνσης», επισημάνθηκε ότι η αναμονή για διάσωση ζωής δεν μπορεί να θεωρηθεί διευκόλυνση,

• ότι δεν αποδείχτηκε “μεταφορά” και δεν υπήρξε επικοινωνία με κυκλώματα διακινητών,

  ΔΙΑΦΗΜΙΣΗ

• καθώς και ότι δεν υπήρχε νομική υποχρέωση των κατηγορούμενων/ων «αποτροπής» ή «φύλαξης συνόρων», ακόμη και αν σε κάποιες περιπτώσεις δεν υπήρξε έγκαιρη ενημέρωση των αρχών,

• ενώ για τα οικονομικά, μεταφέρθηκε ότι τα έσοδα κρίθηκαν νόμιμα και ότι διατάχθηκε απόδοση/επιστροφή κατασχεθέντων για συγκεκριμένα πρόσωπα που κατονομάστηκαν στη ραδιοφωνική αναφορά.

Η συζήτηση στο στούντιο επέμεινε ιδιαίτερα σε δύο σημεία: πρώτον, ότι το δικαστήριο αναγνώρισε ρητά τον ανθρωπιστικό σκοπό των διασωστριών/τών και εθελοντών/τριών, και δεύτερον, ότι αποσαφήνισε πως δεν ήταν υποχρέωσή τους να “φυλάνε σύνορα” ή να λειτουργούν ως μηχανισμός αποτροπής. 

«Ήρθαμε να συνδράμουμε – όχι να υποκαταστήσουμε κράτος και αρχές»

Ο Νάσος Καρακίτσος περιέγραψε το πλαίσιο της περιόδου: στις ακτές υπήρχε χάος και «οι αρχές δεν μπορούσαν να αντεπεξέλθουν», είπε, άρα η παρουσία τους είχε στόχο να «συνδράμουμε τις αρχές» για να σωθούν ζωές. Αναφέρθηκε σε φουσκωτά «που μύριζαν κόλλα», σε συνθήκες που επέβαλαν συντονισμό και σε πρακτικές που αργότερα παρουσιάστηκαν ως «ύποπτες»: από τα κιάλια που χρησιμοποιούνταν για έγκαιρο εντοπισμό μέχρι τα WhatsApp groups που –όπως ειπώθηκε– λειτουργούσαν ως εργαλείο επιχειρησιακής οργάνωσης («θέλουμε 10 κουβέρτες… θέλουμε γιατρό…»).

Ο Ιάσονας Αποστολόπουλος, από τη θέση του μάρτυρα υπεράσπισης, εξήγησε γιατί –όπως είπε– μέρος της κατάθεσής του αφιερώθηκε στο «πλαίσιο» και όχι στα πρόσωπα. Τόνισε ότι ένα δικαστήριο δεν έχει κατ’ ανάγκη «επιχειρησιακή γνώση» για να αντιληφθεί τι σημαίνει ταυτόχρονη άφιξη πολλών βαρκών, οι ελλείψεις σε δομές, οι ανάγκες διακομιδών και ο τρόπος συντονισμού στην ακτογραμμή. Στο ίδιο κομμάτι τέθηκε και το ζήτημα των «νόμιμων οδών» για την προσφυγική μετακίνηση: στη συζήτηση ειπώθηκε ότι η απουσία τους ωθεί τους ανθρώπους σε παράτυπες διαδρομές και τροφοδοτεί το δράμα των πνιγμών, με το αίτημα να επανέρχεται ως πολιτική αναγκαιότητα: «φτιάξτε νόμιμες πύλες εισόδου».

Η «ζημιά στα μίντια» και η δημόσια συκοφάντηση

Ένα από τα πιο αιχμηρά σημεία της συνέντευξης αφορούσε την κάλυψη της υπόθεσης και τη διαμόρφωση εντυπώσεων. Ο Ιάσονας Αποστολόπουλος μίλησε για μια εικόνα που –όπως είπε– χτίστηκε δημόσια σαν «αστυνομικό μυθιστόρημα»: «κρυπτογραφημένες συνομιλίες» που τελικά ήταν WhatsApp groups επιχειρησιακής συνεννόησης, «μυστικές συχνότητες» που στην πραγματικότητα ήταν δημόσια κανάλια ασυρμάτου, και μια γενικευμένη αφήγηση περί «κυκλώματος» που, κατά τους συνομιλητές, δεν στηρίχθηκε σε αποδείξεις.

Σε αυτό το φόντο, ο Νάσος Καρακίτσος πρόσθεσε μια παρατήρηση που επαναλήφθηκε με πικρία: ότι αν υπήρχε καταδίκη, θα ήταν «πρώτο θέμα» παντού, ενώ η ομόφωνη αθώωση έπειτα από οκτώ χρόνια και η εμπειρία της προφυλάκισης για ορισμένους/ες δεν αντιμετωπίζονται με την ίδια ένταση. «Η ζημιά στα μίντια έχει γίνει», ακούστηκε χαρακτηριστικά – και η συζήτηση επέμεινε στο πώς αυτή η ζημιά μεταφέρεται στις ζωές: στις οικογένειες, στις σπουδές, στην εργασία, στις κοινωνικές σχέσεις.

Το ψυχολογικό βάρος: «δεν γυρίζει ο διακόπτης»

Η πιο ανθρώπινη πλευρά της υπόθεσης εμφανίστηκε όταν η κουβέντα έφυγε από τα νομικά και έφτασε στις συνέπειες. Ο Νάσος Καρακίτσος μίλησε για «φλάσμπακ», για νύχτες που ξυπνούσε ιδρωμένος νομίζοντας ότι βρίσκεται ακόμη στη φυλακή, για δυσκολία συγκέντρωσης σε σπουδές και δουλειά. Τόνισε ότι τα σχόλια μίσους δεν ταίριαζαν στο μέγεθος όσων είχαν προηγηθεί, αλλά «σε στεναχωρεί που υπάρχουν άνθρωποι που σκέφτονται έτσι» και ότι «ο φόβος οδηγεί» σε τέτοιες εκφράσεις.

Παράλληλα, έθεσε το πρακτικό κόστος της παρατεταμένης εκκρεμότητας: «δεν μπορούσα να φύγω από την Ελλάδα», «έχασα επαγγελματικές ευκαιρίες», «δεν ήμουν σίγουρος ότι θα με πάρουν» σε σπουδές λόγω του ρίσκου που –όπως είπε– συνεπάγεται για θεσμούς και οργανισμούς μια ανοιχτή υπόθεση.

Ο Sean Binder, στο μέρος που μεταφέρθηκε στον αέρα, έδωσε μια ακόμη διάσταση: ότι, ακόμη κι όταν δεν ένιωθε «μόνος», δεν ένιωθε επίσης πως μπορούσε «να προχωρήσει με τη ζωή του» – να δουλέψει, να σχεδιάσει οικογένεια, να πάρει αποφάσεις. Η αθώωση, ειπώθηκε, δεν λειτουργεί ως μαγικό κουμπί. Επιβεβαίωσε όμως, όπως συμπυκνώθηκε στη συζήτηση, πως οι στιγμές συλλογικής στήριξης είναι εκείνες που «σε κρατούν» όταν οι συνθήκες σε σπρώχνουν στην απαισιοδοξία.

Τι μένει μετά το δικαστήριο

Κομβικό νήμα της συζήτησης έγινε η μνήμη του 2015-16 στη Λέσβο και το πώς (δεν) μεταφέρεται στις νεότερες γενιές. Διατυπώθηκε η αγωνία ότι «πολλά παιδιά 20-22 δεν ξέρουν» τι συνέβη τότε στο νησί, ούτε το μέγεθος των αφίξεων, ούτε την κοινωνική κινητοποίηση. Η μνήμη, ειπώθηκε, δεν είναι απλώς αφήγηση, είναι άμυνα απέναντι στον φόβο που γεννά ρατσιστικό λόγο και αποανθρωποποίηση («δεν υπάρχει “λαθραίος” άνθρωπος» ακούστηκε), και εργαλείο για να καταλάβει μια κοινωνία τι σημαίνει να προσφέρεις χωρίς ιδιοτέλεια.

Στο ίδιο πλαίσιο, ο Νάσος Καρακίτσος έθιξε ένα στοιχείο που –όπως είπε– «ξενίζει» ιδιαίτερα στην Ελλάδα: ότι νέες/οι από 20-22 ετών «μαζεύουν λεφτά όλο τον χρόνο» και αντί για διακοπές επιλέγουν να πάνε σε μια ακτή να βοηθήσουν. Περιέγραψε την καχυποψία που συναντά η εθελοντική προσφορά («κάτι κρύβεται», «κάτι παίρνεις κρυφά») και την ανάγκη να υπάρξει παιδεία, ώστε η αλληλεγγύη να μην αντιμετωπίζεται ως ύποπτη πράξη.

Μια «νίκη», αλλά όχι επιστροφή στην κανονικότητα

Η Ingeborg Beugel έβαλε στη συζήτηση την αντίφαση της επόμενης μέρας: την «έκρηξη ευφορίας» και αλληλεγγύης το βράδυ της απόφασης, αλλά και το ότι, όπως ειπώθηκε, κανείς/καμία δεν μπορεί να «ξεχάσει» τα οκτώ χρόνια. Αναφέρθηκε συμβολικά και η κίνηση να βρεθούν στη θάλασσα «έστω για μια βουτιά» ως μήνυμα επιστροφής στο νόημα της διάσωσης, αλλά όχι ως αφελής επιστροφή στην παλιά ρουτίνα: το τραύμα –όπως τονίστηκε από περισσότερους/ες– μένει και απαιτεί χρόνο.

Στο τέλος, η κουβέντα επέστρεψε στη λέξη που ακούστηκε δυνατά από την αίθουσα και από τα χείλη της: «δικαιοσύνη». Όχι ως ρητορικό σχήμα, αλλά ως συμπύκνωση ενός μηνύματος που διατυπώθηκε με διαφορετικούς τρόπους από όλες τις πλευρές: ότι η αθώωση δεν αφορά μόνο πρόσωπα, αλλά το δικαίωμα της κοινωνίας να αναγνωρίζει την αλληλεγγύη ως πράξη ανθρωπιάς – και όχι ως αδίκημα.

Εξάλλου αποτυπώθηκε ρητά από τον Σον, είναι τυχερός γιατί όταν προφυλακίστηκε είδε φυλακισμένους σε ισόβια κάθειρξη φερόμενους ως διακινητές, πρόσφυγες που υποβλήθηκαν σε δίκη μισής ώρας και θα μείνουν μέσα για πολλά χρόνια.