Το απόγευμα του Σαββάτου 18 Οκτωβρίου 2025, το νεοκλασικό κτίριο της Τζέιμς Αριστάρχου 17 στη Μυτιλήνη γέμισε από ανθρώπους, συναισθήματα και μνήμες. Η Υποστήριξη Προσφύγων στο Αιγαίο (Refugee Support Aegean – RSA) διοργάνωσε στο πλαίσιο του τριημέρου εκδηλώσεων «Λέσβος 2015 – 10 Χρόνια Μετά» μια συγκινητική εκδήλωση–συζήτηση, αφιερωμένη στη μνήμη εκείνης της χρονιάς που καθόρισε τον σύγχρονο ανθρωπιστικό χαρακτήρα του νησιού.

Η Έφη Λατσούδη και η Salina Stroux, δύο από τις εμβληματικές φυσιογνωμίες της αλληλεγγύης του 2015, μίλησαν για το πώς το νησί έγινε σύμβολο ανθρωπιάς μέσα από το αυθόρμητο «καλώς ήρθατε» που απηύθυναν οι κάτοικοι της Λέσβου στους χιλιάδες πρόσφυγες που έφταναν καθημερινά στις ακτές του νησιού. «Όλοι, με τον τρόπο μας, δώσαμε τότε από ένα ποτήρι νερό και ένα κομμάτι ψυχής», ανέφεραν χαρακτηριστικά, ευχαριστώντας τους παρευρισκόμενους για τη συμμετοχή τους σε αυτή τη συλλογική αναβίωση της μνήμης.

Η εκδήλωση, που συνδύαζε έκθεση φωτογραφίας, αντικειμένων και μαρτυριών, αποτέλεσε έναν χώρο κοινής αναστοχαστικής εμπειρίας, ένα «ζωντανό μουσείο» αλληλεγγύης. «Αυτό που δημιουργήσαμε εδώ δεν είναι ένα τέλος, αλλά μια αρχή», τόνισαν οι ομιλήτριες, υπογραμμίζοντας πως η μνήμη του 2015 δεν πρέπει να γίνει επετειακή, αλλά ενεργή δύναμη για το μέλλον.

Η Έφη Λατσούδη έκανε ιδιαίτερη αναφορά στην ιστορία του κτιρίου όπου φιλοξενείται η έκθεση —της οικίας Αμπατζή, ενός ιστορικού σπιτιού που συνδέει τις μνήμες της κατοχής, της προσφυγιάς και της αντίστασης, αναδεικνύοντας τη συνέχεια της ανθρώπινης ιστορίας της Λέσβου μέσα στον χρόνο. «Θέλουμε να κρατήσουμε τις μνήμες αυτού του τόπου ζωντανές και να δημιουργήσουμε έναν χώρο που θα χωρά όλους όσους θέλουν να θυμούνται, να σκέφτονται και να δημιουργούν», είπε χαρακτηριστικά.

Κατά τη διάρκεια της εκδήλωσης, τον λόγο πήραν τόσο ντόπιοι κάτοικοι της Λέσβου όσο και πρόσφυγες και εθελοντές, που μοιράστηκαν προσωπικές ιστορίες και βιώματα από το 2015, ζωντανεύοντας τη μνήμη μιας εποχής που σημάδεψε το νησί. Οι αφηγήσεις τους έφεραν συγκίνηση, νοσταλγία, αλλά και βαθύ στοχασμό για το μεγαλείο της ανθρώπινης αλληλεγγύης που αναπτύχθηκε εκείνη τη χρονιά.

Ομιλητές από διαφορετικές γωνιές του νησιού, από τη Μυτιλήνη, τον Μόλυβο, τη Σκαμιά, την Καλλονή και τη Γέρα, τόνισαν ότι η ιστορία της προσφυγιάς δεν ανήκει μόνο στην πόλη της Μυτιλήνης αλλά σε ολόκληρη τη Λέσβο. Έγινε ιδιαίτερη αναφορά στις «γιαγιάδες της Σκαμιάς», στις ομάδες του Μολύβου και της Καλλονής, στην «Αγκαλιά» του Παπα-Στρατή, του Γιώργου Τυρίκου, της Κατερίνας Σελάχα και στους απλούς πολίτες που άνοιξαν τα σπίτια τους, πρόσφεραν φαγητό, ρούχα και παρηγοριά στους ανθρώπους που έφταναν κατά χιλιάδες στις ακτές.

Μέσα από τις συγκινητικές αφηγήσεις αναδείχθηκε το «μεγαλείο της Λέσβου», μιας κοινωνίας με βαθιά ριζωμένο το προσφυγικό της παρελθόν. Οι κάτοικοι θυμήθηκαν πώς η αυθόρμητη αλληλεγγύη γεννήθηκε «από τα κάτω», χωρίς καθοδήγηση, από απλούς ανθρώπους —γιαγιάδες, παππούδες, νέους, εθελοντές και ιερείς— που στάθηκαν δίπλα σε όσους κινδύνευαν.

Αναφέρθηκαν επίσης ιστορίες όπως αυτή της γιαγιάς που, παρά το κρύο, πήγαινε κάθε πρωί στον Πλάτανο της Σκαμιάς να βοηθήσει, λέγοντας «αν αρρωστήσω, τόσοι γιατροί έχει εδώ, θα με δουν», ή του νεαρού Σύρου που, μέσα στη βροχή και την κακουχία, ζητούσε με ευγένεια να του σερβίρουν τη ζάχαρη χωριστά από το τσάι, θυμίζοντας την αξιοπρέπεια μέσα στη δοκιμασία.

Ξεχωριστή στιγμή αποτέλεσε η μαρτυρία του Αφγανού πρόσφυγα Μοχαμαντί , ο οποίος έφτασε στη Λέσβο το 2002 με φουσκωτή βάρκα και από τότε ζει και εργάζεται στο νησί. Περιέγραψε τη Λέσβο ως «το νησί της ανθρωπιάς», τονίζοντας ότι η στήριξη των κατοίκων υπήρχε πολύ πριν το 2015 και συνεχίζεται έως σήμερα. Αναφέρθηκε σε ανθρώπους που του πρόσφεραν δουλειά, στέγη και φιλία, αλλά και σε ιστορίες αυτοθυσίας, όπως εκείνες των νοσηλευτών του Νοσοκομείου Μυτιλήνης που περιέθαλπαν βρέφη από ναυάγια μέσα στο καταχείμωνο.

Οι ομιλητές επανέφεραν στη μνήμη και το μεγάλο ναυάγιο του 2015, περιγράφοντας την τραγική εικόνα των σωρών στο νεκροτομείο και την απίστευτη κινητοποίηση ντόπιων και εθελοντών για να ταφούν με αξιοπρέπεια οι νεκροί. Παράλληλα, αναφέρθηκαν στις δυσκολίες και τα διλήμματα που αντιμετώπισαν όσοι βοηθούσαν, συχνά αψηφώντας απαγορεύσεις για τη μεταφορά προσφύγων με αυτοκίνητο, και στις στιγμές ανθρωπιάς που ξεπερνούσαν τον φόβο και τη λογική.

Από τις τοποθετήσεις αναδείχθηκε η βαθιά σχέση της Λέσβου με την προσφυγιά και την αλληλεγγύη, που διατρέχει δεκαετίες – από την Παγανή και το «Χωριό του Όλοι Μαζί» έως τη Μόρια. Όπως ειπώθηκε χαρακτηριστικά, «η Λέσβος δεν έγινε αλληλέγγυα το 2015· ήταν ήδη», ενώ η μνήμη εκείνης της χρονιάς λειτουργεί σήμερα ως υπενθύμιση ότι η ανθρωπιά μπορεί να σταθεί φραγμός απέναντι στον φόβο, τον ρατσισμό και την αδιαφορία.

Η εκδήλωση έκλεισε μέσα σε συγκίνηση, με την κοινή παραδοχή πως το 2015 υπήρξε μια στιγμή δημοκρατίας, αξιοπρέπειας και συλλογικής ψυχής, που συνεχίζει να εμπνέει όχι μόνο τη Λέσβο, αλλά και ολόκληρη την Ευρώπη.

Το πρόγραμμα σήμερα Κυριακή 19 Οκτωβρίου περιλαμβάνει και την προβολή της ταινίας «Αύριο περνάω απέναντι / I Will Cross Tomorrow» της Ιρανής σκηνοθέτριας Sepideh Farsi,  στις 18:00, στο Cine Arion. Η Farsi είχε βρεθεί στη Λέσβο το 2014 και εμπνεύστηκε το σενάριο μέσα από τις μαρτυρίες ανθρώπων που γνώρισε τότε. Μετά την προβολή, θα ακολουθήσει συζήτηση με τον ηθοποιό και ακτιβιστή Βασίλη Κουκαλάνι, που συμμετέχει στην ταινία. Η είσοδος είναι ελεύθερη.

Η Μυτιλήνη, δέκα χρόνια μετά, συνεχίζει να κοιτάζει πίσω με συγκίνηση και μπροστά με ελπίδα — διατηρώντας άσβεστη τη φλόγα της αλληλεγγύης που τη χαρακτήρισε το 2015.