Κυκλοφόρησε πρόσφατα από τις εκδόσεις «Αλεξάνδρεια» το βιβλίο «Τα νησιά του Βορειοανατολικού Αιγαίου - Από την Οθωμανική Αυτοκρατορία στο ελληνικό κράτος (1876-1940)» του καθηγητή του Πανεπιστημίου Κρήτης Νίκου Βαφέα και της ιστορικού και εκπαιδευτικού Μαρίας Μανδαμαδιώτου. Το βιβλίο αποτελεί το επιστέγασμα ενός ερευνητικού προγράμματος του Πανεπιστημίου Αιγαίου σε συνεργασία με το Πανεπιστήμιο Κρήτης με τίτλο: «Οι ελληνορθόδοξες κοινότητες των νησιών του βορειοανατολικού Αιγαίου. Από την Οθωμανική Αυτοκρατορία στο ελληνικό κράτος (1876-1923)» με επιστημονικό υπεύθυνο τον ομότιμο πλέον καθηγητή του Πανεπιστημίου Αιγαίου Σπύρο Καράβα.

Αν και ο όρος «νησιά του βορειοανατολικού Αιγαίου» παραπέμπει σε μια σημερινή εννοιολόγηση του γεωγραφικού χώρου που αυτά καταλαμβάνουν, λόγω της τρέχουσας διοικητικής διάρθρωσης της Ελλάδας, όπως φαίνεται και στο βιβλίο, ο όρος δεν συναντάται σε καμιά «στιγμή» της ιστορίας τους. Όπως γράφουν και οι συγγραφείς στην εισαγωγή του βιβλίου, ο όρος χρησιμοποιήθηκε «εντελώς καταχρηστικά, χωρίς να υποδηλώνει έμμεσα κατά το παρελθόν την ύπαρξη κάποιας κοινής ιστορικής διαδρομής».

Εξάλλου στο βιβλίο καταδεικνύεται ότι τα στοιχεία εκείνα που διαφοροποιούν τα νησιά μεταξύ τους στην ιστορική τους διαδρομή ήταν πάντοτε πολύ περισσότερα από τις ομοιότητες που παρουσιάζουν.

Στο βιβλίο παρουσιάζεται η ιστορική διαδρομή της Λήμνου, της Λέσβου, της Χίου, της Σάμου και της Ικαρίας, των πέντε δηλαδή μεγαλύτερων σε έκταση νησιών του βορειοανατολικού Αιγαίου. Τα νησιά βιώνουν το σταδιακό πέρασμα στον καπιταλισμό κατά την ύστερη οθωμανική περίοδο (1876-1912) και  την είσοδό τους στη νεωτερικότητα, μια διαδικασία που βρίσκεται σε εξέλιξη σε όλη τη διάρκεια του «μακρού» 19ου αιώνα. Βαθιές αλλαγές στην οικονομία και την κοινωνία των νησιών παρατηρούνται επίσης κατά τις πρώτες δεκαετίες της μετάβασης από την Οθωμανική Αυτοκρατορία στο ελληνικό κράτος (1912-1940).

Οι συγγραφείς, με την ανάλυση της ιστορικής διαδρομής των πέντε αυτών νησιών υποστηρίζουν ότι η γειτνίασή τους δεν οδήγησε και στην δημιουργία ισχυρών δεσμών μεταξύ τους σε οικονομικό και πολιτισμικό επίπεδο και φυσικά δεν οδήγησε και «σε ενιαία στάση συμπόρευσης των νησιών και των ανθρώπων τους στο ιστορικό γίγνεσθαι». Αυτό που σίγουρα υπάρχει, τουλάχιστον για τα τρία μεγαλύτερα νησιά, τη Λέσβο, τη Χίο και τη Σάμο είναι η ενιαία πρόσληψη του γεωγραφικού τους χώρου με τις απέναντι πόλεις της Μικράς Ασίας.

Στις σελίδες του βιβλίου γίνεται στην αρχή μια εκτενής αναφορά στην ιστορική διαδρομή κάθε νησιού τους τελευταίους αιώνες με έμφαση στην τελευταία περίοδο της παρουσίας τους στα πλαίσια της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας και το πέρασμά τους στην ελληνική διοίκηση. Αναλύονται οι δυσκολίες και τα διακυβεύματα της προσαρμογής τους σ’ αυτήν, ο σταδιακός μετασχηματισμός της οικονομίας τους στα πλαίσια των αλλαγών που φέρνει η καπιταλιστική ανάπτυξη, καθώς και οι νέες συνθήκες που διαμορφώθηκαν και επηρέασαν καταλυτικά την κοινωνικοοικονομική τους πραγματικότητα μετά τη μικρασιατική καταστροφή το 1922 και την παρουσία σημαντικών προσφυγικών πληθυσμών, ιδιαίτερα στη Λέσβο, τη Χίο και τη Σάμο.

Στο δεύτερο μέρος του βιβλίου επιχειρείται μια συγκριτική αποτίμηση του περάσματος των νησιών από την Οθωμανική Αυτοκρατορία στο ελληνικό κράτος και τη νεωτερικότητα. Προσδιορίζονται οι αποκλίσεις και οι συγκλίσεις μεταξύ των νησιών με βάση και τις διαφορετικές ιστορικές τους διαδρομές και τις νέες δυσκολίες που προέκυψαν στις κοινωνίες των νησιών από τις αλλαγές αυτές. Δύο νέα στοιχεία που σημάδεψαν την πορεία δυσκολεύοντας την προσαρμογή ήταν η καθιέρωση της υποχρεωτικότητας στη στρατολόγηση και η αύξηση της φορολογίας, καθώς οι όποιες φοροαπαλλαγές υπήρχαν για τα νησιά την περίοδο της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας, καταργήθηκαν από το ελληνικό κράτος. Ο Ασημάκης Πανσέληνος στο βιβλίο του «Τότε που ζούσαμε» (εκδόσεις Κέδρος, 1974) περιγράφει εξαιρετικά γλαφυρά αυτήν ακριβώς τη συνθήκη: «Όλοι […οι Μυτιληνιοί] μοχτούσαν κι έκαναν σερμαγιά, για να αντικρύσουν μια μέρα ενθουσιασμένοι και με γεμάτη σακούλα τη λευτεριά, που ήρθε στη Μυτιλήνη με τον ελληνικό στόλο, στις 8 Νοεμβρίου 1912 το πρωί, συνοδεμένη από οικονομικό έφορο και από στρατολόγο».

Ο Νίκος Βαφέας και η Μαρία Μανδαμαδιώτου με την έκδοση αυτή προσφέρουν μια ευκαιρία στο σύγχρονο ερευνητή, αλλά και στον απλό αναγνώστη να εντρυφήσει, μέσα από τις 300 περίπου σελίδες του βιβλίου, με μια σύντομη αλλά ολοκληρωμένη αναφορά, στις ιστορικές διαδρομές των πέντε νησιών του βορειοανατολικού αιγαίου με τις συγκλίσεις και τις αποκλίσεις τους. Το βιβλίο δυστυχώς δεν διατίθεται προς πώληση στα βιβλιοπωλεία, λόγω της χρηματοδότησης του ερευνητικού προγράμματος από το ΕΛΙΔΕΚ, στο οποίο αποτέλεσε παραδοτέο, αλλά διατίθεται για μελέτη από το Πανεπιστήμιο Αιγαίου και τη βιβλιοθήκη του.