Η εικόνα μιας αλεπούς που κινείται κοντά σε κατοικημένη περιοχή, ενός σκαντζόχοιρου που διασχίζει τον δρόμο ή άγριων πτηνών που εμφανίζονται μέσα στον αστικό ιστό δεν αποτελεί πλέον κάτι ασυνήθιστο στη Λέσβο. Τα τελευταία χρόνια οι συναντήσεις των κατοίκων με την άγρια πανίδα γίνονται ολοένα και συχνότερες, δημιουργώντας ερωτήματα για τις αιτίες αυτού του φαινομένου, αλλά και για τον τρόπο με τον οποίο πρέπει να αντιδρούμε.

Γιατί τα άγρια ζώα πλησιάζουν τις πόλεις; Έχουν περιοριστεί οι φυσικοί τους βιότοποι; Αναζητούν τροφή ή απλώς έχουν ανακαλύψει ότι κοντά στον άνθρωπο μπορούν να επιβιώσουν ευκολότερα;

Απαντήσεις στα ερωτήματα αυτά δίνει, μιλώντας στο «Ν», ο Κωνσταντίνος Σ. Θεοδώρου, αναπληρωτής καθηγητής του Τμήματος Περιβάλλοντος του Πανεπιστημίου Αιγαίου, στον Τομέα Διαχείρισης Οικοσυστημάτων, εξηγώντας ότι πρόκειται για ένα σύνθετο φαινόμενο που δεν περιορίζεται στη Λέσβο, αλλά παρατηρείται σε ολόκληρη την Ελλάδα.

Γιατί οι αλεπούδες πλησιάζουν τις πόλεις

Σύμφωνα με τον κ. Θεοδώρου, η παρουσία άγριων ζώων κοντά σε κατοικημένες περιοχές συνδέεται με σημαντικές αλλαγές που έχουν συντελεστεί τόσο στο φυσικό περιβάλλον όσο και στις ανθρώπινες δραστηριότητες.

Ένας από τους βασικούς λόγους είναι η εγκατάλειψη ή η μείωση παραδοσιακών αγροτικών και κτηνοτροφικών δραστηριοτήτων. Καθώς ο πληθυσμός συγκεντρώνεται περισσότερο στις πόλεις και οι καλλιεργούμενες ή βοσκούμενες εκτάσεις περιορίζονται, η βλάστηση αλλάζει, με αποτέλεσμα πολλές περιοχές να αποκτούν περισσότερο θαμνώδη ή δασικό χαρακτήρα. Αυτή η μεταβολή δημιουργεί νέες συνθήκες για την ανάπτυξη και την εξάπλωση ορισμένων ειδών.

Παράλληλα, όμως, δεν είναι μόνο τα ζώα που πλησιάζουν τον άνθρωπο. Συμβαίνει και το αντίστροφο. Η επέκταση των πόλεων και των οικισμών προς περιοχές που αποτελούσαν φυσικούς βιότοπους της άγριας πανίδας αυξάνει αναπόφευκτα τις πιθανότητες συνάντησης ανθρώπων και ζώων.

Υπάρχει, ωστόσο, και ένας τρίτος παράγοντας, που στην περίπτωση της Λέσβου και ιδιαίτερα των αλεπούδων φαίνεται να παίζει καθοριστικό ρόλο. Η εύκολη πρόσβαση στην τροφή.

Οι κάδοι απορριμμάτων γίνονται πηγή τροφής

Μια αλεπού που ζει στο φυσικό της περιβάλλον πρέπει να αναζητήσει και να κυνηγήσει την τροφή της, όπως μικρά θηλαστικά και πτηνά. Όταν όμως πλησιάζει μια κατοικημένη περιοχή, μπορεί να βρει τροφή πολύ πιο εύκολα.

Ανοιχτοί κάδοι απορριμμάτων, υπολείμματα φαγητού, τροφές που αφήνονται σε εξωτερικούς χώρους για κατοικίδια ή αδέσποτα ζώα, ακόμη και η σκόπιμη προσφορά τροφής από ανθρώπους, δημιουργούν ιδανικές συνθήκες για την προσέγγιση της άγριας πανίδας.

Ο κ. Θεοδώρου διευκρινίζει ότι η εμφάνιση μιας αλεπούς στην πόλη δεν σημαίνει απαραίτητα πως έχει εξαντληθεί η τροφή στο φυσικό της περιβάλλον.

Η απλούστερη εξήγηση, όπως επισημαίνει, είναι ότι η πόλη προσφέρει μια εύκολη και σταθερή πηγή τροφής, χωρίς το ζώο να χρειάζεται να καταναλώσει την ίδια ενέργεια για να την εξασφαλίσει.

Αυτό, ωστόσο, δεν σημαίνει ότι η παρουσία της άγριας ζωής μέσα στις πόλεις πρέπει να ενθαρρύνεται.

Γιατί δεν πρέπει να ταΐζουμε τις αλεπούδες

Ένα από τα σημαντικότερα μηνύματα του καθηγητή αφορά την ανθρώπινη συμπεριφορά απέναντι στα άγρια ζώα.

Η εικόνα μιας αλεπούς που πλησιάζει ένα σπίτι μπορεί να προκαλεί συμπάθεια και περιέργεια. Δεν είναι λίγοι εκείνοι που θεωρούν ότι προσφέροντάς της τροφή τη βοηθούν.

Στην πραγματικότητα, όμως, αυτή η πρακτική μπορεί να δημιουργήσει περισσότερα προβλήματα από όσα λύνει.

«Πρέπει να έχουμε υπόψη μας ότι όλα αυτά είναι άγρια ζώα», τονίζει ο κ. Θεοδώρου, εξηγώντας ότι πρέπει να διατηρούν τη φυσική τους συμπεριφορά και να μην εξοικειώνονται υπερβολικά με την ανθρώπινη παρουσία.

Η συστηματική παροχή τροφής μπορεί να οδηγήσει τα ζώα στο να επιστρέφουν συνεχώς στις ίδιες περιοχές, αυξάνοντας την πιθανότητα ατυχημάτων και ανεπιθύμητων επαφών με ανθρώπους ή κατοικίδια.

Για τον λόγο αυτό, ο καθηγητής συνιστά να διατηρούνται οι κάδοι απορριμμάτων κλειστοί και ασφαλισμένοι, να μη μένουν εκτεθειμένες τροφές σε αυλές και κοινόχρηστους χώρους και να υπάρχει προσοχή ακόμη και στη διαχείριση του κομπόστ στους κήπους.

Με άλλα λόγια, η προστασία των άγριων ζώων δεν περνά μέσα από το τάισμά τους, αλλά από τη διατήρηση των συνθηκών που τους επιτρέπουν να ζουν ανεξάρτητα από τον άνθρωπο.

Σκαντζόχοιροι και κουνάβια στους δρόμους – Ο μεγάλος κίνδυνος των αυτοκινήτων

Ακόμη πιο συχνό είναι το φαινόμενο με τους σκαντζόχοιρους, αυτά τα μικρά και συμπαθητικά πλάσματα που συναντάμε πολύ συχνά μέσα στις γειτονιές και κοντά στα σπίτια μας στη Λέσβο.

Ωστόσο, η παρουσία τους τόσο κοντά στον άνθρωπο κρύβει σοβαρούς κινδύνους, με μεγαλύτερο εκείνον των διερχόμενων αυτοκινήτων, καθώς πολλά από αυτά χάνουν τη ζωή τους στην προσπάθειά τους να διασχίσουν τους δρόμους. Ανάλογοι κίνδυνοι υπάρχουν και για άλλα μικρά θηλαστικά, όπως τα κουνάβια, αλλά και για διάφορα είδη πτηνών.

Ο κ. Θεοδώρου υπογραμμίζει ότι η προσοχή των οδηγών είναι καθοριστική, ιδιαίτερα σε περιοχές όπου το οδικό δίκτυο διέρχεται από φυσικούς βιότοπους.

Παράλληλα, εξηγεί ότι σε μεγαλύτερης κλίμακας οδικά έργα μπορούν να εφαρμοστούν ειδικές παρεμβάσεις προστασίας, όπως περιφράξεις και υπόγειες ή υπέργειες διαβάσεις άγριας πανίδας.

Βέβαια, τέτοιου είδους παρεμβάσεις δεν είναι κάτι που αναμένεται να δούμε, τουλάχιστον στο άμεσο μέλλον, στο οδικό δίκτυο της Λέσβου. Επομένως, αυτό που μπορούμε να κάνουμε στην καθημερινότητά μας είναι να οδηγούμε με μεγαλύτερη προσοχή, ιδιαίτερα σε περιοχές όπου συχνάζουν άγρια ζώα. Μια μικρή μείωση της ταχύτητας και λίγη περισσότερη εγρήγορση μπορεί να αποδειχθούν σωτήριες για αυτά τα μικρά πλάσματα που μοιράζονται μαζί μας το ίδιο περιβάλλον.

Τι κάνουμε όταν εντοπίσουμε τραυματισμένο άγριο ζώο

Ένα ακόμη κρίσιμο ζήτημα είναι η αντιμετώπιση περιστατικών στα οποία κάποιο άγριο ζώο έχει τραυματιστεί, είτε από όχημα είτε από άλλη αιτία.

Ο καθηγητής επισημαίνει ότι η ευαισθητοποίηση των πολιτών μπορεί να αποδειχθεί καθοριστική για τη διάσωση ενός ζώου και την επιστροφή του στο φυσικό του περιβάλλον.

Σε περίπτωση εντοπισμού τραυματισμένου άγριου ζώου, οι πολίτες μπορούν να απευθύνονται σε εξειδικευμένους φορείς, όπως η ΑΝΙΜΑ, προκειμένου να λάβουν οδηγίες για την ασφαλή διαχείριση του περιστατικού και την περίθαλψη του ζώου.

«Δεν μας ανήκει η φύση – Πρέπει να μάθουμε να συνυπάρχουμε»

Πέρα από τις πρακτικές συμβουλές, ο Κωνσταντίνος Θεοδώρου θέτει και μια βαθύτερη διάσταση του ζητήματος, που αφορά τη σχέση του ανθρώπου με το φυσικό περιβάλλον.

Όπως παρατηρεί, συχνά οι άνθρωποι αντιμετωπίζουν τη φύση σαν να αποτελεί αποκλειστικά δική τους ιδιοκτησία, παραβλέποντας ότι μοιράζονται τον ίδιο χώρο με χιλιάδες άλλα είδη.

«Αυτό είναι μια λέξη-κλειδί, πιστεύω, ο σεβασμός», αναφέρει χαρακτηριστικά.

Υπενθυμίζει μάλιστα ότι πολλά από τα ζώα που συναντάμε σήμερα υπήρχαν στις ίδιες περιοχές πολύ πριν από τη δημιουργία των σύγχρονων ανθρώπινων οικισμών.

Η συνύπαρξη, επομένως, δεν αποτελεί απλώς μια οικολογική επιλογή, αλλά αναγκαιότητα.

«Πρέπει να βρούμε ένα modus vivendi για να συνυπάρξουμε όλοι μαζί», σημειώνει, τονίζοντας ότι η προστασία της άγριας ζωής προϋποθέτει αλλαγή νοοτροπίας και καθημερινών συνηθειών.

Η άγρια ζωή πλησιάζει τις πόλεις, αλλά η βιοποικιλότητα απειλείται

Η συχνότερη εμφάνιση ορισμένων άγριων ζώων στις κατοικημένες περιοχές θα μπορούσε να δημιουργήσει την εντύπωση ότι η φύση ανακάμπτει και ότι οι πληθυσμοί των ειδών αυξάνονται συνολικά.

Ο κ. Θεοδώρου ξεκαθαρίζει, ωστόσο, ότι κάτι τέτοιο δεν ισχύει.

Παρά την εξάπλωση συγκεκριμένων ειδών, η βιοποικιλότητα παγκοσμίως βρίσκεται αντιμέτωπη με σοβαρές απειλές.

Όπως αναφέρει, περίπου ένα στα τέσσερα είδη θηλαστικών απειλείται με εξαφάνιση, ενώ σημαντικές πιέσεις δέχονται και οι πληθυσμοί πολλών πτηνών.

Ιδιαίτερη ανησυχία προκαλεί η κρίση των επικονιαστών, δηλαδή οργανισμών όπως οι μέλισσες και άλλα έντομα που είναι απαραίτητα για την αναπαραγωγή πολλών φυτών.

Παράλληλα, η αύξηση της έντασης των δασικών πυρκαγιών και οι συνεχείς μεταβολές στους φυσικούς βιότοπους επιβαρύνουν ακόμη περισσότερο την κατάσταση.

Ο καθηγητής τονίζει ότι δίπλα στην κλιματική αλλαγή πρέπει πλέον να τοποθετηθεί με την ίδια σοβαρότητα και η κρίση της βιοποικιλότητας. Και αυτό γιατί η φύση δεν αποτελεί μόνο το περιβάλλον μέσα στο οποίο ζούμε, αλλά έναν πολύτιμο μηχανισμό που στηρίζει την ίδια την ανθρώπινη ζωή.

Η συγκράτηση των εδαφών, η αποθήκευση άνθρακα, η ρύθμιση του κλίματος, η επικονίαση των καλλιεργειών, η παραγωγή τροφής, αλλά και η συμβολή της φύσης στην ψυχική υγεία είναι ορισμένες μόνο από τις υπηρεσίες που προσφέρουν τα οικοσυστήματα.

Υπηρεσίες που, όπως παρατηρεί, για πολλά χρόνια θεωρούσαμε δεδομένες και δωρεάν.

Η προστασία της φύσης είναι και προστασία της δικής μας ζωής

Κλείνοντας, ο αναπληρωτής καθηγητής του Πανεπιστημίου Αιγαίου επισημαίνει ότι η ανθρωπότητα εξακολουθεί να δυσκολεύεται να προχωρήσει στις αλλαγές που απαιτούνται για την προστασία του περιβάλλοντος.

Παρότι οι επιπτώσεις της περιβαλλοντικής υποβάθμισης γίνονται ολοένα πιο αισθητές, τόσο στο επίπεδο της διακυβέρνησης όσο και στην καθημερινή ζωή, η διάθεση ουσιαστικής αλλαγής παραμένει περιορισμένη.

Οι συνέπειες, σύμφωνα με τον ίδιο, είναι ήδη ορατές μέσα από την ένταση των ακραίων καιρικών φαινομένων, τους καύσωνες και τις επιπτώσεις τους στην ανθρώπινη υγεία.

Η παρουσία μιας αλεπούς σε μια γειτονιά της Μυτιλήνης ή ενός σκαντζόχοιρου στην άκρη του δρόμου μπορεί να μοιάζει με ένα μικρό, καθημερινό περιστατικό. Στην πραγματικότητα, όμως, αποτελεί αφορμή για να ξανασκεφτούμε τον τρόπο με τον οποίο αντιμετωπίζουμε το περιβάλλον γύρω μας.

Η άγρια ζωή χρειάζεται προστασία, όχι εξοικείωση με τον άνθρωπο. Και η συνύπαρξη αρχίζει από τον σεβασμό στον χώρο και στις ανάγκες κάθε ζωντανού οργανισμού.