Μπορεί ένας αργαλειός να γίνει μουσικό όργανο; Μπορεί ο ρυθμός της ύφανσης να συναντήσει το τραγούδι και μια τέχνη αιώνων να αποκτήσει μια εντελώς σύγχρονη έκφραση; Η απάντηση θα δοθεί το βράδυ της Τετάρτης 12 Αυγούστου, στην αυλή του Τσαρσί Χαμάμ στη Μυτιλήνη, μέσα από μια ιδιαίτερη εκδήλωση που διοργανώνει η ΑΜΚΕ «Νήματα».

Η Δέσποινα Αναστασοπούλου και η Ζουλί Λόι από τα «Νήματα», μαζί με τη Φοίβη Βλάσση, που βρίσκεται στη Λέσβο για να παρουσιάσει το ξεχωριστό μουσικό της project, μίλησαν στο «Ν» για την άυλη πολιτιστική κληρονομιά, τις τέχνες που κινδυνεύουν να χαθούν αλλά και τους τρόπους με τους οποίους μπορούν να επιστρέψουν δυναμικά στο σήμερα.

Τα «Νήματα» και η διάσωση της άυλης πολιτιστικής κληρονομιάς

Η ΑΜΚΕ «Νήματα» ξεκίνησε πρόσφατα με τη σημερινή της μορφή, έχοντας ως βασικό προσανατολισμό την προστασία και ανάδειξη της άυλης πολιτιστικής κληρονομιάς. Πρόκειται για γνώσεις και τεχνικές που δεν βρίσκονται απαραίτητα καταγεγραμμένες σε βιβλία ή εγχειρίδια, αλλά μεταφέρονται από άνθρωπο σε άνθρωπο και από γενιά σε γενιά.

Η χειροποίητη βιβλιοδεσία, η επεξεργασία του πρόβειου μαλλιού, η ύφανση, η καλαθοπλεκτική, το τραγούδι, ακόμη και παραδοσιακές τεχνικές παρασκευής τροφίμων αποτελούν κομμάτια αυτής της κληρονομιάς.

Όπως εξήγησαν στη συνέντευξη, πρόκειται συχνά για τέχνες που δεν διδάσκονται πλέον συστηματικά και δεν διαθέτουν θεσμική αναγνώριση αντίστοιχη της ιστορίας και της σημασίας τους. Χαρακτηριστικό είναι το παράδειγμα της χειροποίητης βιβλιοδεσίας, για την οποία, όπως ανέφερε η Δέσποινα Αναστασοπούλου, δεν υπάρχει σήμερα επαγγελματική κατηγοριοποίηση που να αποτυπώνει με ακρίβεια τη μικρή χειροτεχνική δραστηριότητα.

Από το πρόβειο μαλλί στην τσόχα

Η Ζουλί Λόι έχει στραφεί στην επεξεργασία του πρόβειου μαλλιού, ακολουθώντας ουσιαστικά ολόκληρη τη διαδρομή του υλικού από την κουρά μέχρι τη δημιουργία του τελικού προϊόντος.

Συνεργάζεται με κτηνοτρόφους και κουρείς, συλλέγει το μαλλί, το διαλέγει, το πλένει αρχικά στη θάλασσα και στη συνέχεια με γλυκό νερό, το απολυμαίνει, το ξαίνει και το λαναρίζει. Στη συνέχεια μπορεί να μετατραπεί σε νήμα μέσω του γνεσίματος ή σε τσόχα, το γνωστό κετσέ, στο οποίο και έχει ειδικευτεί.

Η ίδια ασχολήθηκε επί δεκαπέντε χρόνια με τη μουσική, όμως την περίοδο της πανδημίας, όταν οι συναυλίες σταμάτησαν, στράφηκε στο μαλλί, βλέποντας παράλληλα τις μεγάλες ποσότητες αυτής της πρώτης ύλης που παρέμεναν αναξιοποίητες στη Λέσβο.

Η βιβλιοδεσία ως ζωντανή τέχνη

Για τη Δέσποινα Αναστασοπούλου η σχέση με τη βιβλιοδεσία ξεκίνησε μέσα από τις σπουδές της στην Τεχνολογία Γραφικών Τεχνών στο ΤΕΙ Αθήνας και συνεχίστηκε με μαθητεία δίπλα στη Φρόσω Γανιάρη.

Οι δρόμοι των δύο γυναικών συναντήθηκαν πριν από περίπου πέντε χρόνια, όταν η Ζουλί Λόι θέλησε να δημιουργήσει ένα έντυπο με ποιήματα και ζωγραφιές της και η Δέσποινα Αναστασοπούλου τη βοήθησε στη σελιδοποίησή του. Από εκείνη τη γνωριμία γεννήθηκε μια φιλία, αλλά και η διαπίστωση ότι οι δύο διαφορετικές τέχνες τους είχαν έναν ισχυρό κοινό παρονομαστή: τη γνώση που περνά από χέρι σε χέρι και την ανάγκη να παραμείνει ζωντανή.

Όταν ο αργαλειός γίνεται μουσικό όργανο

Αυτή ακριβώς τη γέφυρα ανάμεσα στο παρελθόν και το σήμερα έρχεται να αναδείξει η Φοίβη Βλάσση. Υφαίνει εδώ και περίπου δέκα χρόνια, ενώ η σχέση της με το τραγούδι είναι ακόμη παλαιότερη.

Η ιδέα να συνδυάσει τα δύο γεννήθηκε όταν διαπίστωσε ότι μπορούσε να υφαίνει ακολουθώντας τον ρυθμό της μουσικής. Ο επαναλαμβανόμενος ήχος του αργαλειού άρχισε έτσι να μετατρέπεται σε ρυθμικό και τελικά μουσικό στοιχείο.

Στη ζωντανή παρουσίασή της χρησιμοποιεί λούπα, καταγράφοντας τους ήχους του αργαλειού και δημιουργώντας σταδιακά διαφορετικά ηχητικά επίπεδα. Προσθέτει synthesizer και φωνή, ενώ κάποια τραγούδια παρουσιάζονται αποκλειστικά με τον αργαλειό και το τραγούδι.

Το πρόγραμμά της κινείται από την ελληνική παραδοσιακή μουσική μέχρι ένα παλαιστινιακό τραγούδι και ένα εργατικό τραγούδι της Αγγλίας του 19ου αιώνα που συνδέεται με την ύφανση και τη Βιομηχανική Επανάσταση. Παράλληλα παρουσιάζει δικές της συνθέσεις, γεννημένες μέσα από την έρευνα και την προσωπική της σχέση με τον αργαλειό.

Από την Πηνελόπη στη Νέα Ορλεάνη

Η Φοίβη Βλάσση ζει τα τελευταία δεκατρία χρόνια στη Νέα Ορλεάνη και τα τελευταία χρόνια αναπτύσσει συστηματικότερα το συγκεκριμένο project. Ανάμεσα στις δημιουργίες της βρίσκεται και το «I've Been Waiting», εμπνευσμένο από το αρχέτυπο της Πηνελόπης, της γυναίκας που υφαίνει περιμένοντας.

Η γνωριμία της με τη Ζουλί Λόι έγινε πριν από περίπου δύο χρόνια στη Γιορτή Μαλλιού στο Δολό της Ηπείρου, μια διοργάνωση που επικεντρώνεται στην αναβίωση και αξιοποίηση του ελληνικού μαλλιού.

Τετάρτη βράδυ στο Τσαρσί Χαμάμ

Η ιδιαίτερη αυτή συνάντηση μουσικής και ύφανσης παρουσιάζεται την Τετάρτη 12 Αυγούστου, στις 9 το βράδυ, στην αυλή του Τσαρσί Χαμάμ.

Για τα «Νήματα», πάντως, η συγκεκριμένη δράση αποτελεί μόνο έναν από τους πρώτους σταθμούς. Ήδη προηγήθηκε η έκθεση σύγχρονης τέχνης «Last Year's Wool», με τη συμμετοχή πέντε καλλιτεχνών από διαφορετικές χώρες, ενώ ακολουθεί συμμετοχή στο 10ο Φεστιβάλ Αμπελουργίας Ανεμώτιας με εργαστήριο βιβλιοδεσίας.

Στα σχέδια της ΑΜΚΕ βρίσκονται ακόμη νέα εργαστήρια, συνεργασίες γύρω από τις κοινότητες του μαλλιού, έκθεση βιβλιοδεσίας στη Λέσβο αλλά και δράσεις στα σχολεία.

Γιατί, όπως ειπώθηκε χαρακτηριστικά στη συζήτηση στο «Ν», «η παράδοση δεν μυρίζει ναφθαλίνη». Είναι κάτι ζωντανό, που περνά από τα χέρια των ανθρώπων, μεταδίδεται και, κυρίως, μπορεί να εξελίσσεται.