Γράφει ο ΕΥΑΓΓΕΛΟΣ ΜΠΟΥΡΑΖΑΝΑΣ

Συνέντευξη έδωσε στο «Ν», την Τετάρτη, 5 Αυγούστου, στις 1 το μεσημέρι ο εντεταλμένος διδάσκων ειδικευμένος στην Κοινωνιολογία της Εκπαίδευσης του Πανεπιστημίου Αιγαίου, Συμεών Νικολιδάκης, με θέματα τα δύο κορίτσια που πέθαναν στην Ηλιούπολη και γενικότερα τα ζητήματα που αφορούν το εκπαιδευτικό σύστημα της Ελλάδας. Ζητήματα που δυσκολεύουν όλα τα μέλη της εκπαιδευτικής κοινότητας. Ζητήματα που δυσκολεύουν την καθημερινή ζωή τους. Ζητήματα που δημιουργούν βάρος στα παιδιά και τα οδηγούν μέχρι και στην πράξη των δύο κοριτσιών στην Ηλιούπολη.

Το συμβάν με τα κορίτσια στην Ηλιούπολη και τα ζητήματα που απορρέουν από αυτό

Αρχικά, στη συνέντευξη, πριν αρχίσει, τέθηκε μια παράμετρος. Η παράμετρος ότι κανένα εκπαιδευτικό σύστημα δεν είναι τέλειο, πάντα θα υπάρχουν προβλήματα. Επίσης, η αληθινή αξία ενός εκπαιδευτικού συστήματος φαίνεται στην ατέλειά του και στις συντονισμένες προσπάθειες από όλους τους εμπλεκόμενους σε αυτό, για να γίνεται κάθε φορά ακόμα καλύτερο. Τέλος, η βελτίωση κάθε εκπαιδευτικού συστήματος χρειάζεται χρόνο, αφοσίωση, προσπάθεια και θέληση από όλους.

Το θέμα που θίχτηκε πρώτο ήταν για τα κορίτσια στην Ηλιούπολη που πέθαναν στο όνομα των Πανελλαδικών Εξετάσεων, του εκπαιδευτικού συστήματος της Ελλάδας και του άγχους του δεν θα μπορέσουν να πραγματοποιήσουν τα όνειρά τους σε αυτήν τη χώρα. «Το θέμα που θίγουμε σήμερα είναι στενάχωρο πολύ και πάρα πολύ επίκαιρο!» και είναι ένα ζήτημα πολύπλευρο, όπως σχολίασε ο κ. Νικολιδάκης. Ο ίδιος έβαλε τη δική του παράμετρο, δηλαδή ότι δεν γίνεται να ερευνηθεί το θέμα καθ’ αυτό, αλλά ως πηγή ανακάλυψης ζητημάτων των Πανελλαδικών Εξετάσεων και του εκπαιδευτικού συστήματος της Ελλάδας που οδήγησαν τα κορίτσια στην Ηλιούπολη να οδηγηθούν σε τέτοια πράξη.

Ο κ. Νικολιδάκης τόνισε ότι είναι ένα πολύ στενάχωρο το γεγονός αυτό και καλεί όλους να προβληματιστούν και να στοχαστούν τι πάει λάθος γενικά με το εκπαιδευτικό σύστημα. Ανέφερε ότι οι τρεις φορείς, που συνδέονται με τη ζωή των παιδιών στο σχολείο, η οικογένεια, οι εκπαιδευτικοί του σχολείου και πλέον οι εκπαιδευτικοί του φροντιστηρίου, παίζουν έναν πολύ σημαντικό ρόλο για συμπόνια, στήριξη, κατανόηση, εμψύχωση και συμπαράσταση των παιδιών, ώστε να ισορροπείται και να διαχειρίζεται από όλους η πίεση τους και το άγχος τους και τα ίδια να κρατάνε μια ψυχραιμία. Επίσης, αυτή η πίεση των παιδιών, εκτός από το να τη διαχειριστούν οι φορείς, οι ίδιοι μπορούν και να την αυξήσουν. Για αυτόν τον λόγο, πρέπει οι φορείς να είναι προσεκτικοί σε πράξεις και λόγια.

Ακόμα, ο κ. Νικολιδάκης υπογράμμισε ότι το εκπαιδευτικό σύστημα είναι εξετασιοκεντρικό. Το σύστημα αυτό βασίζεται στο να δώσουν τα παιδιά εξετάσεις για τις εξετάσεις και να περάσουν στην επόμενη τάξη με έναν βαθμό ο οποίος είναι ο μόνος στόχος του συστήματος, είναι ο μόνος που δείχνει την επιτυχία των παιδιών στο σχολείο. Δηλαδή, δεν δείχνει την επιτυχία τους το να ανοίξουν ποιοτικά τους γνωστικούς τους και πνευματικούς ορίζοντές τους μαθαίνοντας νέες γνώσεις και βελτιώνοντας τον τρόπο σκέψης, όπως θα έπρεπε, σύμφωνα με τον συνεντευξιαζόμενο.

Επιπλέον, ανέφερε χαρακτηριστικά ότι οι εξετάσεις αυτές δεν είναι μονόδρομος. Η κάθε σχολή και ο κάθε φορέας εκπαίδευσης συνδέονται με πολλούς διακλαδικούς δρόμους από το λύκειο μέχρι και την επαγγελματική τους σταδιοδρομία. «Έχουμε πολλές ιστορίες μαθητών και μαθητριών που επιτύχανε στη ζωή τους χωρίς τις Πανελλαδικές Εξετάσεις.», επισήμανε ο διδάσκων. Αυτό το δεδομένο μπορεί να καθησυχάσει τα παιδιά και να τα κάνει να δουν πως η ζωή είναι δική τους, ότι δεν μπορεί να την κλέψει κανένα σύστημα εξετάσεων και ότι με έρευνα μπορούν να ανακαλύψουν δρόμους που θα ταιριάζουν στις επιθυμίες στα όνειρά τους.

Οι σχολές και ο επαγγελματικός προσανατολισμός των παιδιών

Επίσης, έγινε συζήτηση στη συνέχεια για τον επαγγελματικό προσανατολισμό των παιδιών. Ο κ. Νικολιδάκης έδωσε έμφαση στο ότι δεν υπάρχουν σχολές δύο ταχυτήτων. Η κάθε σχολή έχει τη δική της ξεχωριστή αξία, όπως και ο κάθε εκπαιδευτικός φορέας, είτε είναι Α.Ε.Ι. είτε ιδιωτική Σχολή Ανώτερης Επαγγελματικής Κατάρτισης (Σ.Α.Ε.Κ., πρώην Ι.Ε.Κ.). Έτσι πρέπει τα παιδιά να προσανατολίζονται επαγγελματικά και να έχουν τέτοια στήριξη από όλους τους φορείς και ειδικά από τους εκπαιδευτικούς, ώστε να βρουν μια σχολή ή μια εκπαιδευτική διαδρομή που θα αισθάνονται πραγματικά ότι θα ταιριάζει στις επιθυμίες τους, τα όνειρα και τις δεξιότητές τους.

Τέλος, επισημάνθηκε ότι υπάρχει διαφορά ανάμεσα στο «πρέπει» και το «θέλω». Ακόμα κι αν μια μαθήτρια συμπληρώσει για την εισαγωγή της στην Τριτοβάθμια Εκπαίδευση 19.000 μόρια, δεν σημαίνει ότι πρέπει, επειδή έγραψε πολλά μόρια, να διαλέξει να σπουδάσει σε μεγάλη πόλη για κάποια σχολή «κύρους», που αναφέρεται συχνά, με περίπου τόσα μόρια, ανέφερε χαρακτηριστικά ο κ. Νικολιδάκης. Σημασία έχει σε ποια σχολή θέλει να περάσει, ανεξάρτητα από τον διαχωρισμό των πανεπιστημίων σε πανεπιστήμια μεγάλης πόλης και περιφέρειας, και σε «απλές» και «κύρους» σχολές, όπως κάνουν οι μαθητές και οι φορείς επιρροής τους.». Δηλαδή, επισημάνθηκε από τον κ. Νικολιδάκη ότι η επιλογή μιας σχολής πρέπει καθαρά να είναι ζήτημα προσωπική επιλογής. 

«Μπορεί να γίνουν κάποια μεταπτυχιακά στη συνέχεια, αλλά το βασικό πτυχίο παραμένει στο κέντρο του ενδιαφέροντος. Δηλαδή, πρέπει να γίνεται στο σχολείο ανάπτυξη δεξιοτήτων στα παιδιά και ανακάλυψη ενδιαφερόντων, για να επιλέξουν μια σχολή που πραγματικά θέλουν και όχι την πιο υψηλόβαθμη σχολή ή κάποια με υψηλό κύρος, όπως ακούγεται.», τόνισε ο κ. Νικολιδάκης.

Στη συνέχεια αυτής της συζήτησης, τέθηκε ως θέμα ο τρόπος με τον οποίο μπορεί ο επαγγελματικός προσανατολισμός να βοηθήσει τόσο τους μαθητές όσο και τους φοιτητές, δηλαδή, τόσο στη Δευτεροβάθμια Εκπαίδευση όσο και στην αντίστοιχη Τριτοβάθμια. Αρχικά, τέθηκε ως κεντρικό θέμα ότι στη Δευτεροβάθμια Εκπαίδευση, στόχος του επαγγελματικού προσανατολισμού είναι ο μαθητής και η μαθήτρια να ανακαλύψουν τις κλίσεις και τις δεξιότητές τους. Είναι σημαντικό, σύμφωνα με τον συνεντευξιαζόμενο, οι εκπαιδευτικοί να ενημερώσουν τους μαθητές για όλες τις ευκαιρίες και προοπτικές που μπορούν να αρπάξουν. Καταρχάς, πρέπει να τους ενημερώσουν για την ευκαιρία του ότι μπορούν να εισαχθούν σε Σχολές Ανώτερης Επαγγελματικής Κατάρτισης (Σ.Α.Ε.Κ., πρώην Ι.Ε.Κ.), εκτός από τα πανεπιστήμια. «Είναι σημαντικό οι μαθητές να μαθαίνουν τις προοπτικές της κάθε σχολής και όλες τις ευκαιρίες γύρω τους που μπορούν να αρπάξουν και να ακολουθήσουν. Γιατί, πολλά παιδιά περνάνε σε μια σχολή και δεν ξέρουν τι είναι και μαθαίνουν στην πορεία!», τόνισε ο κ. Νικολιδάκης.

Από την πλευρά της Τριτοβάθμιας Εκπαίδευσης ως προς τον επαγγελματικό προσανατολισμό, είναι άξια σημασίας η πρακτική άσκηση και η καθοδήγηση των φοιτητών από τους εκπαιδευτικούς και των εκπαιδευτικών φορέων της Τριτοβάθμιας εκπαίδευσης. Έτσι, θέτουν την αφετηρία της πορείας τους στην αγορά εργασίας, έστω βιώνοντας μια επαφή μικρής διάρκειας με την αγορά εργασίας, «για να δουν πώς είναι η αγορά και να διερευνήσουν προοπτικές απασχόλησης. Πολλοί φοιτητές και πολλές φοιτήτριες μένουν στους εργασιακούς χώρους που έκαναν πρακτική άσκηση μετά τη λήψη του πτυχίου τους και δουλεύουν εκεί. Άρα, ο ρόλος της πρακτικής άσκησης είναι πάρα πολύ σημαντικός.», υπογράμμισε ο κ. Νικολιδάκης.

Οι εκπαιδευτικοί και τα ζητήματα του εκπαιδευτικού συστήματος γύρω από τον ρόλο τους

Έπειτα, έγινε αναφορά στους εκπαιδευτικούς και το πώς επενδύουν στον χώρο της εκπαίδευσης. Επισημάνθηκε από τον συνεντευξιαζόμενο ότι, ακόμα κι αν υπάρχουν εκπαιδευτικοί που αδιαφορούν για τον ρόλο τους και τη δουλειά τους, τη σημερινή εποχή πολλοί εκπαιδευτικοί προσπαθούν όσο μπορούν να γίνονται καλύτεροι με το πέρας του χρόνου και να είναι δίπλα στα παιδιά. Δηλαδή, κατανοούν τη λογική της απόκτησης νέων γνώσεων και δεξιοτήτων από τους ίδιους με τη συνεχή επιμόρφωση και ενημέρωσή τους ανάλογα με τα σημερινά δεδομένα και γεγονότα. Έτσι, επιδιώκουν τη βελτίωσή τους ως εκπαιδευτικοί, ώστε να μπορούν να συγχρονίζονται με τις ανάγκες των μαθητών και γενικότερα της σημερινής τους εποχής, καθώς η κοινωνία αλλάζει μορφές και κυρίαρχες ιδέες και νοήματα και εξελίσσεται, τα σχολεία το ίδιο και τα δεδομένα αλλάζουν. Ακόμα, σύμφωνα με τον κ. Νικολιδάκη, είναι σημαντικό να κατανοηθεί η θέση τους και ο κόπος τους από την πολύωρη εργασία τους. Τέλος, πλέον διαθέτουν σύγχρονη τεχνολογία και νέα αναλυτικά προγράμματα, ώστε να μπορούν να κάνουν και με τον δική τους συμβολή το μάθημα ζωντανό για τα παιδιά. Αυτά τα δεδομένα αποδεικνύουν ότι οι εκπαιδευτικοί θέλουν να εξελιχθούν και αυτό είναι καλό, σύμφωνα με τον κ. Νικολιδάκη.

Η ουσία της μάθησης και η επιρροή της από τη νοοτροπία της ποσότητας του εκπαιδευτικού συστήματος

Στη συνέχεια της συζήτησης, θίχτηκε το ζήτημα του ότι μέχρι και την Τριτοβάθμια Εκπαίδευση υπάρχει η νοοτροπία της ποσότητας. Δηλαδή, του «όσα πιο πολλά μάθεις, τόσο το καλύτερο», σύμφωνα με τον κ. Νικολιδάκη. Αυτό το ζήτημα είναι σοβαρό, διότι τα παιδιά μαθαίνουν όσα πιο πολλά μπορούν, απλά για να μάθουν και μόνο για να περάσουν τις εξετάσεις και όχι για να ανοίξουν τους γνωστικούς και πνευματικούς τους ορίζοντες με τη θέλησή τους και την περιέργειά τους. Αποτέλεσμα αυτού είναι ότι χάνεται η αξία του «μαθαίνω κάτι καλά, παίρνω ό,τι θέλω και ό,τι χρειάζομαι να μάθω από κάθε τάξη, μάθημα και εμπειρία, και μαθαίνω να ελίσσομαι σε προβλήματα, ώστε να γίνομαι πιο έξυπνος, να βελτιώνω τον τρόπο που σκέφτομαι και βλέπω τα πράγματα στον κόσμο, και γίνομαι καλύτερος». Όμως, παρ’ όλα αυτά, πλέον υπάρχει χώρος για εξέλιξη των σχολείων και βελτιώνονται. Για παράδειγμα, εξαιτίας της ανάπτυξης της τεχνολογίας, δημιουργούνται νέα μέσα μάθησης, όπως «podcast», το ηλεκτρονικό βιβλίο, με αποτέλεσμα να βελτιώνεται ο τρόπος διεξαγωγής των μαθημάτων και ο τρόπος που το εκλαμβάνουν οι εκπαιδευόμενοι. Σε αυτό το αποτέλεσμα βοηθάνε και τα νέα αναλυτικά προγράμματα για τα σχολεία που έχουν ομαδοσυνεργαστικές και βιωματικές δραστηριότητες. «Φαίνεται πως οι καθηγητές, τα σχολεία εξελίσσονται και η κάθε εξέλιξη είναι καλή!», ανέφερε εμφατικά ο κ. Νικολιδάκης.

Τα Ιδιωτικά Πανεπιστήμια και η εισαγωγή τους στο κράτος της Ελλάδας

Επιπλέον, τέθηκε ως θέμα της συνέχειας της συνέντευξης τα Ιδιωτικά Πανεπιστήμια και η εισχώρησή τους στην Τριτοβάθμια Εκπαίδευση με το νέο νομοσχέδιο της κυβέρνησης. Ο κ. Νικολιδάκης σημείωσε ότι « η ιδιωτική εκπαίδευση στην Ελλάδα υπήρχε. Υπήρχαν, δηλαδή, κολλέγια, ιδιωτικά Ι.Ε.Κ., ιδιωτικά σχολεία. Θεωρώ πως τα κρατικά πανεπιστήμια δεν έχουν τίποτα να φοβηθούν. Τα μη-κρατικά πανεπιστήμια, πιστεύω, θα κριθούν με τον χρόνο. Μπορεί τα μη-κρατικά πανεπιστήμια να έχουν και αυτά προοπτικές να δώσουν, αλλά, για εμένα, η αξία των κρατικών πανεπιστημίων είναι αδιαπραγμάτευτη!»

Ζητήματα του συστήματος των Πανελλαδικών Εξετάσεων

Επιπροσθέτως, ο κ. Νικολιδάκης αναφέρθηκε στη βελτίωση των Πανελλαδικών εξετάσεων. «Οι Πανελλαδικές Εξετάσεις σίγουρα είναι ένα σύστημα που αυξάνει το άγχος και την πίεση των μαθητών. Επίσης, σίγουρα έχει έναν αξιοκρατικό χαρακτήρα. Τα θέματα των εξετάσεων και τα κριτήρια αξιολόγησης είναι ίδια για όλους και αυτό είναι καλό. Αυτό που θα μπορούσε να βελτιωθεί θα ήταν τα θέματα να αποτελούνταν περισσότερο από ερωτήσεις κρίσεως, να διευρυνθεί περισσότερο η ύλη και να φύγουμε από το κομμάτι της στείρας αποστήθισης, κυρίως στα θεωρητικά μαθήματα.». Άρα, με αυτόν τον τρόπο θα μπορούσαν αυτές οι εξετάσεις να συμβάλλουν στη μείωση του εξετασιακεντρικού χαρακτήρα του εκπαιδευτικού συστήματος, επισήμανε ο ίδιος.

Η ισοτιμία και η συμπερίληψη των μαθητών στην τάξη

Στη συνέχεια, η συζήτηση κατευθύνθηκε στο θέμα της ισοτιμίας ανάμεσα στους μαθητές μέσα στην τάξη και πώς συμπεριλαμβάνονται μέσα σε αυτήν. Ο κ. Νικολιδάκης χαρακτήρισε αυτό το θέμα ότι είναι μεγάλη συζήτηση. Όμως, συνοπτικά, ακόμα κι αν υπάρχουν προβλήματα, όπως αποστασιοποίηση μαθητών με ειδικές ανάγκες ως ξεχωριστή ομάδα από την υπόλοιπη τάξη, με αποτέλεσμα να μην νιώθουν μέρος του συνόλου και να αισθάνονται άσχημα, γίνονται πια πολύπλευρες προσπάθειες τη σύγχρονη αυτή εποχή για μια πολύπλευρη εξέλιξη του εκπαιδευτικού συστήματος για τη διαμόρφωση ενός σχολείου που θα συμπεριλαμβάνει όλα τα παιδιά, θα τα θεωρεί σημαντικά μέλη της τάξης και γενικότερα της κοινωνίας, ανεξάρτητα του γεγονότος του αν είναι άτομα με ειδικές ανάγκες, ή αν έχουν χαρακτηριστικά ξεχωριστά, με αποτέλεσμα η κοινωνία να φταίει και να τους αποκαλεί ανάπηρους, δημιουργώντας μια ξεχωριστή από αυτήν ομάδα τους, σύμφωνα με τον κ. Νικολιδάκη. Η κοινωνία ακολουθάει την παράμετρο του τι είναι «φυσιολογικό» που τη δημιούργησε εκείνη, αλλά δεν σημαίνει ότι ισχύει. Έτσι, αποδεικνύεται ότι η κοινωνία είναι αυτή που κάνει τους ανθρώπους «ανάπηρους», «περίεργους», «διαφορετικούς από όλα τα υπόλοιπα άτομα της κοινωνίας» και τους περιθωριοποιεί.

Ο σχολικός εκφοβισμός

Τέλος, στο πλαίσιο αυτής της συνέντευξης τέθηκε ως θέμα ο σχολικός εκφοβισμός. Αρχικά, τέθηκε η παράμετρος ότι ο σχολικός εκφοβισμός υπήρχε παλιότερα και θα υπάρχει στα σχολεία σε συνάρτηση με το δεδομένο ότι κανένα εκπαιδευτικό σύστημα δεν είναι τέλειο, όπως και η κάθε κοινωνική ομάδα ή κοινωνία έχει τα δικά της προβλήματα. Ο σχολικός εκφοβισμός θα υπάρχει ως βάρος τόσο για τα θύματα όσο και για τους θύτες και τους παρατηρητές των συμβάντων εκφοβισμού. Είναι, σύμφωνα με τον συνεντευξιαζόμενο, σημαντική η παρέμβαση των φορέων της οικογένειας, των εκπαιδευτικών και της πολιτείας στο φαινόμενο του σχολικού εκφοβισμού για την καταπολέμηση του ζητήματος. Ο ίδιος επισήμανε ότι είναι αξιοσημείωτο ότι υπάρχουν πλέον στα σχολεία δράσεις και από το κράτος μια πλατφόρμα καταγγελίας συμβάντων σχολικού εκφοβισμού που βοηθάνε την κατάσταση τόσο των θυμάτων όσο και των θυτών και των παρατηρητών. Δηλαδή, είναι σημαντικό που υπάρχει μια δυναμική που επιτρέπει την εξέλιξη των προσπαθειών για την αντιμετώπιση του σχολικού εκφοβισμού. Επίσης, για την καταπολέμηση αυτού συμβάλλουν τόσο οι ερευνητές αυτής υπόθεσης, όσο και οι σχολικοί ψυχολόγοι και κοινωνικοί λειτουργοί, όπως ανέφερε ο κ. Νικολιδάκης. Στο επίκεντρο των ερευνητών του σχολικού εκφοβισμού είναι πια και οι παρατηρητές, με αποτέλεσμα να αναμένονται να εμφανιστούν νέοι τρόποι αντιμετώπισης αυτού του ζητήματος.

Η διαγραφή φοιτητών

Επιπρόσθετα, συζητήθηκε το θέμα της διαγραφής φοιτητών. «Σίγουρά το θέμα διαγραφής ενός φοιτητή, μιας φοιτήτριας είναι ένα θέμα που έχει επηρεάσει αρκετά τους πώλους των πανεπιστημίων τα τελευταία χρόνια. Είμαι υπέρ του να υπάρχει ένα τέτοιο πλαίσιο, ένα θεσπισμένο πλαίσιο ορίου ολοκλήρωσης σπουδών, αλλά πρέπει να υπάρχει μια ελαστικότητα. Δηλαδή, όταν ένας φοιτητής είναι ενεργός από όλες τις απόψεις στις υποχρεώσεις του πανεπιστημίου ή ένας φοιτητής πρέπει να λείψει ή να λείπει από το πανεπιστήμιο είτε για οικογενειακούς λόγους, είτε για προσωπικούς, είτε για οικονομικά προβλήματα που απασχολούν εκείνον και την οικογένειά του και είναι πολύ σοβαρό πρόβλημα ειδικά μπροστά σε αυτό το νομοσχέδιο διαγραφής φοιτητών, πρέπει να υπάρχει ένα ελαστικό πλαίσιο με πάρα πολλές ευκαιρίες στους φοιτητές και τις φοιτήτριες. Με άλλα λόγια, μπορεί να υπάρχει ένα τέτοιο πλαίσιο ολοκλήρωσης σπουδών, αλλά θα έπρεπε να εξετασθούν όλοι οι παράμετροι πριν προβούν οι αρμόδιοι σε μια διαγραφή φοιτητή ή φοιτήτριας από το πανεπιστήμιο!», είπε ο κ. Νικολιδάκης.

Συμπεράσματα και κλείσιμο της συνέντευξης

Η συνέντευξη έκλεισε με το συμπέρασμα ότι αναφορικά με την παράμετρο της αρχής της συζήτησης κανένα εκπαιδευτικό σύστημα δεν είναι τέλειο, υπάρχουν και θα υπάρχουν προβλήματα, όπως και στην κοινωνία. Για αυτό, είναι σημαντικό πάρα πολύ να αναγνωρίζονται και να αντιμετωπίζονται συντονισμένα από όλους τους στην εκπαιδευτική κοινότητα, ώστε να βελτιώνονται τα συστήματά της. Επίσης, είναι σημαντικό πάλι πάρα πολύ και δεν πρέπει να παραληφθεί το γεγονός του ότι, σε αντίθεση με τα παλαιότερα χρόνια, υπάρχει πλέον χώρος για εξέλιξη και βελτίωση του εκπαιδευτικού συστήματος της Ελλάδας και του συστήματος των Πανελλαδικών Εξετάσεων με τη συμβολή όλων των φορέων με της εκπαιδευτικής κοινότητας, σύμφωνα με τον κ. Νικολιδάκη. Τέλος, «είναι σημαντικό το παιδί μέσα από το σχολείο να βρίσκει τον δρόμο του», όπως πρέπει να είναι ο στόχος της εκπαιδευτικής κοινότητας.