Παιχνίδι παζλ πολλών εκδοχών και σχηματισμών θυμίζει η αυτοδιοικητική κατανομή της Λέσβου τα τελευταία τριάντα χρόνια. Από το 1994 και μετά, όταν ξεκίνησαν οι πρώτες συναινετικές και στη συνέχεια οι υποχρεωτικές συνενώσεις δήμων, το νησί ζει μια συνεχή διοικητική περιπέτεια. Οι μεταρρυθμίσεις του Καποδίστρια, του Καλλικράτη και αργότερα του Κλεισθένη δεν ήταν μεταβολές σε χάρτες και διατάγματα, αλλά πολιτικά γεγονότα που άγγιξαν βαθιά την κοινωνία, προκαλώντας συζητήσεις, αντιπαραθέσεις, συμμαχίες και διαμαρτυρίες.

Κάθε συνένωση και κάθε διάσπαση στη Λέσβο έχει τη δική της ιστορία. Από τη μία, υπήρξαν δεκάδες ρεπορτάζ και πολιτικές συγκρούσεις για το ποιος «κερδίζει» ή «χάνει» από τη νέα διοικητική μορφή. Από την άλλη, το παρασκήνιο, με μικρά και μεγάλα συμφέροντα, δεν έλειψε ποτέ. Το νησί, ως διοικητικό μόρφωμα, υπήρξε πάντοτε ένα πείραμα που άλλαζε μορφή ανάλογα με τις αποφάσεις των κυβερνήσεων και τις πιέσεις των τοπικών κοινωνιών.

Πριν το 1999, ο χάρτης με 9 δήμους και δεκάδες κοινότητες

Προ της εφαρμογής του «Καποδίστρια» (έναρξη 1/1/1999), η Λέσβος διαιρούνταν σε εννέα ιστορικούς δήμους — Μυτιλήνης, Πλωμαρίου, Καλλονής, Λουτροπόλεως Θερμής, Μήθυμνας, Πέτρας, Πολιχνίτου, Ερεσού και Αγιάσου — και σε δεκάδες αυτοτελείς κοινότητες, που λειτουργούσαν με πλήρη διοικητική αυτονομία.

Συγκεκριμένα:
– Περιοχή Μυτιλήνης: Αγία Μαρίνα, Αλυφαντά, Αφάλωνας, Λουτρά, Μόρια, Πάμφιλα, Παναγιούδα, Ταξιάρχες.
– Περιοχή Γέρας: Μεσαγρός, Παλαιόκηπος, Παππάδος, Πέραμα, Πλακάδος, Σκόπελος.
– Περιοχή Ευεργέτουλα: Ασώματος, Ίππειος, Κάτω Τρίτος, Κεραμειά, Λάμπου Μύλοι, Μυχός, Συκούντα.
– Περιοχή Καλλονής: Άγρα, Ανεμότια, Αρίσβη, Δάφια, Κεράμι, Παράκοιλα, Σκαλοχώρι, Φίλια.
– Περιοχή Λουτροπόλεως Θερμής: Κώμη, Μιστεγνά, Νέες Κυδωνίες, Πηγή, Πύργοι Θερμής.
– Περιοχή Μανταμάδου: Μανταμάδος, Κάπη, Κλειώ, Πελόπη.
– Περιοχή Μήθυμνας: Άργεννος, Λεπετύμνος, Συκαμινέα.
– Περιοχή Πέτρας: Πέτρα, Λαφιώνας, Σκουτάρος, Στύψη, Υψηλομέτωπο.
– Περιοχή Πλωμαρίου: Ακράσι, Αμπελικό, Μεγαλοχώρι, Νεοχώρι, Παλαιοχώρι, Πλαγιά, Τρύγονας.
– Περιοχή Πολιχνίτου: Πολιχνίτος, Βασιλικά, Βρίσα, Λισβόρι, Σταυρός.
– Περιοχή Ερεσού: Ερεσός, Άντισσα, Βατούσσα, Μεσότοπος, Πτερούντα, Σίγρι, Χίδηρα.
– Βόρειο – Κεντρικό τμήμα: Αγία Παρασκευή, Νάπη.

Η διοικητική αυτή διάρθρωση παρέμεινε έως το 1998, οπότε θεσπίστηκαν οι υποχρεωτικές συνενώσεις του νόμου «Καποδίστρια», οι οποίες άλλαξαν ριζικά τον χάρτη της τοπικής αυτοδιοίκησης στη Λέσβο.

1999,  οι 13 νέοι δήμοι του «Καποδίστρια»

Με την εφαρμογή του Ν.2539/1997 την 1η Ιανουαρίου 1999, οι κοινότητες συνενώθηκαν και σχηματίστηκαν 13 νέοι δήμοι:

1. Δήμος Μυτιλήνης – Αγία Μαρίνα, Αλυφαντά, Αφάλωνας, Λουτρά, Μόρια, Πάμφιλα, Παναγιούδα, Ταξιάρχες.

2. Δήμος Αγιάσου – διατήρησε την αυτονομία του.

   ΔΙΑΦΗΜΙΣΗ

3. Δήμος Ευεργέτουλα – Ασώματος, Ίππειος, Κεραμειά, Κάτω Τρίτος, Λάμπου Μύλοι, Μυχός, Συκούντα.

4. Δήμος Γέρας – Μεσαγρός, Παλαιόκηπος, Παππάδος, Πέραμα, Πλακάδος, Σκόπελος.

5. Δήμος Λουτροπόλεως Θερμής – Κώμη, Μιστεγνά, Νέες Κυδωνίες, Πηγή, Πύργοι Θερμής.

6. Δήμος Πολιχνίτου – Πολιχνίτος, Βασιλικά, Βρίσα, Λισβόρι, Σταυρός.

7. Δήμος Πλωμαρίου – Πλωμάρι, Ακράσι, Αμπελικό, Μεγαλοχώρι, Νεοχώρι, Παλαιοχώρι, Πλαγιά, Τρύγονας.

8. Δήμος Ερεσού – Αντίσσης – Ερεσός, Άντισσα, Βατούσσα, Μεσότοπος, Πτερούντα, Σίγρι, Χίδηρα.

9. Δήμος Καλλονής – Καλλονή, Άγρα, Ανεμότια, Αρίσβη, Δάφια, Κεράμι, Παράκοιλα, Σκαλοχώρι, Φίλια.

10. Δήμος Πέτρας – Πέτρα, Λαφιώνας, Σκουτάρος, Στύψη, Υψηλομέτωπο.

11. Δήμος Μήθυμνας – Μήθυμνα, Άργεννος, Λεπετύμνος, Συκαμινέα.

12. Δήμος Μανταμάδου – Μανταμάδος, Κάπη, Κλειώ, Πελόπη.

13. Δήμος Αγίας Παρασκευής – Αγία Παρασκευή, Νάπη.

Οι αντιδράσεις και οι διαμαρτυρίες

Η νέα διοικητική πραγματικότητα δεν ήρθε χωρίς εντάσεις. Πολλές κοινότητες της Λέσβου αντέδρασαν στις υποχρεωτικές συνενώσεις, δηλώνοντας πως δεν επιθυμούσαν να απολέσουν την αυτονομία τους. Η Μόρια υπήρξε μια από τις πιο χαρακτηριστικές περιπτώσεις, καθώς το τότε τοπικό συμβούλιο παραιτήθηκε σε ένδειξη διαμαρτυρίας. Η κοινότητα Λουτρών επίσης αντέδρασε έντονα, με τον τότε πρόεδρο Βασίλη Μαμώλη να ηγείται κινητοποιήσεων κατοίκων. Αντιδράσεις σημειώθηκαν και σε άλλες περιοχές του νησιού που είτε διαφωνούσαν με τα όρια των νέων δήμων είτε θεωρούσαν πως χάνουν τη φωνή τους στη νέα δομή.

Ο «Καλλικράτης», ένας δήμος για όλο το νησί

Οι 13 δήμοι λειτούργησαν σχετικά ομαλά ως το 2010, οπότε ήρθε η δεύτερη μεγάλη μεταρρύθμιση, ο Καλλικράτης. Με το δόγμα του τότε Υπουργού Εσωτερικών Γιάννη Ραγκούση «ένα νησί – ένας δήμος», όλοι οι δήμοι της Λέσβου συγχωνεύθηκαν σε έναν ενιαίο, τον Δήμο Λέσβου, με έδρα τη Μυτιλήνη. Η απόφαση, που ψηφίστηκε τον Μάιο του 2010 και τέθηκε σε εφαρμογή από την 1η Ιανουαρίου 2011, προκάλεσε θύελλα αντιδράσεων. Οι 13 δήμοι, τότε ακόμη εν λειτουργία, αντιτάχθηκαν στο σχέδιο, προτείνοντας δύο εναλλακτικά σενάρια με 4 ή 5 δήμους, πιο λειτουργικά και βιώσιμα. Η κυβέρνηση δεν έκανε δεκτές τις προτάσεις ούτε της Λέσβου ούτε άλλων νησιών, όπου επίσης υπήρχαν έντονες αντιδράσεις. 

Ο ενιαίος Δήμος Λέσβου ξεκίνησε τη λειτουργία του με δήμαρχο τον Δημήτρη Βουνάτσο, σε μια περίοδο βαθιάς οικονομικής κρίσης και δημοσιονομικής ασφυξίας. Ο ίδιος χαρακτήριζε το νέο σχήμα «Κακοκράτη» αντί για Καλλικράτη, καθώς αποδείχθηκε γρήγορα ότι η διαχείριση ενός τόσο μεγάλου και ανομοιογενούς δήμου ήταν σχεδόν αδύνατη. Η έλλειψη προσωπικού, υποδομών και πόρων μετέτρεψε τη διοίκηση σε τιτάνιο έργο.

Απόπειρες διάσπασης και ο «Κλεισθένης» 

Η πρώτη απόπειρα διάσπασης του Δήμου Λέσβου έγινε στα τέλη του 2013 – αρχές του 2014, χωρίς επιτυχία, καθώς η τότε κυβέρνηση της Νέας Δημοκρατίας και ΠΑΣΟΚ δεν αποδέχθηκε το αίτημα, παρά την προσπάθεια του τοπικού βουλευτή Χαράλαμπου Αθανασίου. Η δεύτερη απόπειρα ήρθε επί δημαρχίας του Σπύρου Γαληνού, το 2017–2018, όταν στο πλαίσιο της νέας μεταρρύθμισης του Κλεισθένη το αίτημα για διάσπαση ξανατέθηκε επίσημα. 

Λίγο πριν τις δημοτικές εκλογές του 2019, ο κύβος ερρίφθη και η κυβέρνηση του ΣΥΡΙΖΑ  αποδέχθηκε το αίτημα και ο ενιαίος δήμος διασπάστηκε σε δύο. Έτσι δημιουργήθηκαν:
– ο Δήμος Μυτιλήνης, που περιλαμβάνει τις πρώην δημοτικές ενότητες Μυτιλήνης, Θερμής, Γέρας, Αγιάσου, Ευεργέτουλα και Λουτροπόλεως Θερμής,
– και ο Δήμος Δυτικής Λέσβου, που περιλαμβάνει τις ενότητες Αγίας Παρασκευής, Ερεσού–Αντίσσης, Καλλονής, Μανταμάδου, Μήθυμνας, Πέτρας, Πλωμαρίου και Πολιχνίτου.

Το νέο αίτημα για τέσσερις δήμους

Σήμερα, λίγα χρόνια μετά, επανέρχεται στην επικαιρότητα το αίτημα για νέα διάσπαση, με πρόταση δημιουργίας τεσσάρων δήμων:
– Μυτιλήνης,
– Καλλονής – Ερεσού,
– Ολύμπου,
– και Ταξιαρχών.

Αξίζει να σημειωθεί ότι η πρόταση αυτή δεν είναι καινούργια, είχε τεθεί και το 2013 από τη ΝΟΔΕ Λέσβου ως εναλλακτικό μοντέλο διακυβέρνησης του νησιού, χωρίς όμως τότε να προχωρήσει.

Το διακύβευμα της επόμενης μέρας

Το αν η νέα διάσπαση θα υλοποιηθεί, κανείς δεν μπορεί να το προδικάσει. Εκείνο που μένει σταθερό είναι ότι η βιωσιμότητα ενός δήμου δεν κρίνεται από τα όριά του στον χάρτη, αλλά από τους ανθρώπους και τους πόρους του. Προσωπικό, χρηματοδότηση, τεχνική επάρκεια και εξοπλισμός είναι οι πραγματικοί παράγοντες που καθορίζουν αν ένας δήμος μπορεί να λειτουργήσει αποτελεσματικά. Αν, όπως εύστοχα σημειώνουν πολλοί αυτοδιοικητικοί, «δημιουργηθούν τέσσερις νέοι δήμοι χωρίς προσωπικό και χρήματα», τότε ίσως είναι προτιμότερο τα πράγματα να μείνουν όπως έχουν,  μέχρι το παζλ της αυτοδιοίκησης στη Λέσβο να αποκτήσει επιτέλους μια σταθερή μορφή.