Μπορεί να είναι κάπως πρόωρο, να εξετάσουμε τις οικονομικές συνέπειες του πολέμου στην Ουκρανία, μετά τη ρωσική εισβολή, ωστόσο, ορισμένες εκτιμήσεις και προβλέψεις για το πού πηγαίνουν τα πράγματα είναι πιθανές.

Οικονομικές συνέπειες για τη Ρωσία
Το άμεσο αποτέλεσμα στη ρωσική οικονομία τις πρώτες ημέρες, ήταν η απότομη πτώση στις αγορές μετοχών και χρηματοοικονομικών περιουσιακών στοιχείων της. Οι επενδυτές άρχισαν να ρευστοποιούν, να εξαργυρώνουν και να φεύγουν περιμένοντας τις επόμενες εξελίξεις. Όμως, ο αποπληθωρισμός των τιμών των χρηματοοικονομικών περιουσιακών στοιχείων είναι απλώς αξία χαρτιού και δεν επηρεάζει τόσο τον Ρώσο καταναλωτή ή τη γενική οικονομία, στη χώρα.

Μια μεγάλη κατάρρευση των χρηματοπιστωτικών αγορών συνήθως συνοδεύεται από πτώση της αξίας του νομίσματος μιας χώρας και το ρωσικό ρούβλι, δεν αποτέλεσε εξαίρεση.

Έπεσε κι αυτό. Μια κατάρρευση νομίσματος σημαίνει ότι μια χώρα πρέπει να πληρώσει περισσότερα για εισαγωγές αγαθών. Ωστόσο, οι υφιστάμενες συμβάσεις εισαγωγής δεν αλλάζουν την τιμή. Επομένως, υπάρχει καθυστέρηση, ώστε τα νέα συμβόλαια να φτάσουν να αντικατοπτρίζουν μια αύξηση της τιμής. Αυτό μόνο όταν θα έχουν λήξει τα προηγούμενα συμβόλαια.

Επομένως, υπάρχει μια καθυστέρηση στην επίδραση του πληθωρισμού, που προκαλείται από την πτώση του νομίσματος της χώρας. Αυτό μπορεί, ωστόσο, να μην εμποδίσει τους λιανοπωλητές να αυξήσουν τις τιμές, στο μεσοδιάστημα, εν αναμονή της αύξησης του κόστους εισαγωγής λόγω της πτώσης της ισοτιμίας του νομίσματος. Εν ολίγοις, κάποιος πληθωρισμός είναι ένα άμεσο αποτέλεσμα, με περισσότερη πίεση να έπεται, στη συνέχεια.

Για να αντισταθμίσει την επίδραση του πληθωρισμού, η Ρωσία μπορεί να επιβάλει ορισμένους ελέγχους τιμών ώστε να περιορίσει τον αντίκτυπο στους καταναλωτές βασικών καταναλωτικών αγαθών. Ομοίως, η κεντρική τράπεζα της χώρας, μπορεί να λάβει μέτρα για να θέσει ένα κατώτατο όριο στην πτώση της αξίας του νομίσματος και την σταθεροποίηση. Μια κυβέρνηση μπορεί ακόμη και να παρέμβει και να αγοράσει ορισμένες στρατηγικές μετοχές για να μετριάσει τη συρρίκνωση της χρηματιστηριακής αγοράς, αν θέλει. Η Ιαπωνία αγοράζει μετοχές εδώ και χρόνια για να στηρίξει τις χρηματοπιστωτικές αγορές της. Φαίνεται πάντως, ότι η κεντρική τράπεζα της Ρωσίας έχει λάβει μέτρα για να σταθεροποιήσει το ρούβλι. Εντούτοις, δεν έχουν γίνει ακόμη ενέργειες για τον έλεγχο των τιμών.

Πιο μεσοπρόθεσμα και μακροπρόθεσμα ποιες θα είναι οι επιπτώσεις των κυρώσεων από τις ΗΠΑ και τις χώρες της ΕΕ και του ΝΑΤΟ στην οικονομία της Ρωσίας;
Έχουν επιβληθεί κυρώσεις για τις ροές αγαθών και υπηρεσιών, κυρώσεις σε ιδιώτες και κυρώσεις που στοχεύουν σε τραπεζικές ροές και επενδύσεις χρηματικού κεφαλαίου, καθώς και στις διεθνείς πληρωμές.

Παραδοσιακά, οι κυρώσεις των ΗΠΑ επικεντρώνονται στη διακοπή των ροών αγαθών (προϊόντων) προς και από τη Ρωσία.

Δηλαδή, εισαγωγές από την υπόλοιπη παγκόσμια οικονομία στη Ρωσία (εισροή) καθώς και εξαγωγές από τη Ρωσία (εκροές), προς την υπόλοιπη παγκόσμια οικονομία.

Μια μείωση των εισαγωγών στη Ρωσία, έχει ως αποτέλεσμα τη μείωση της προσφοράς του συγκεκριμένου προϊόντος στη Ρωσία και ως εκ τούτου αύξηση της τιμής του —δηλαδή μεγαλύτερο πληθωρισμό. Η μείωση των εξαγωγών από τη Ρωσία μπορεί να σημαίνει πτώση της παραγωγής στη Ρωσία και συνεπώς απολύσεις, σε αυτούς τους κλάδους που επηρεάζονται. Ο αρνητικός αντίκτυπος στην παραγωγή και την απασχόληση, ωστόσο, εμφανίζεται μόνο με σημαντική χρονική καθυστέρηση.

Ο αντίκτυπος στις εισαγωγές, εξαρτάται από το πόσο απόθεμα έχει συσσωρεύσει η χώρα, η Ρωσία, δηλαδή, πριν από την επιβολή κυρώσεων.

Επομένως, ο αντίκτυπος των κυρώσεων στις ροές αγαθών διαρκεί συνήθως εβδομάδες και μήνες, όπως και κάθε επακόλουθο αποτέλεσμα του, είτε στον πληθωρισμό, είτε στην ανεργία. Στο μεταξύ, υπάρχουν πολλές «διεργασίες» στις οποίες μπορεί να καταφύγει η Ρωσία, προκειμένου να διασφαλίσει τη ροή βασικών αγαθών, μέσω εναλλακτικών διαύλων εμπορίου.

Μακροπρόθεσμα, μια μείωση των ρωσικών εξαγωγών λόγω των κυρώσεων, θα έχει ως αποτέλεσμα τη Ρωσία να κερδίζει λιγότερα σε συνάλλαγμα- ξένα νομίσματα- (ιδίως σε δολάρια).

Η διακοπή των ρωσικών πωλήσεων πετρελαίου και φυσικού αερίου θα στερήσει από τη Ρωσία τη βασική πηγή κερδών ξένου νομίσματος που είναι απαραίτητο για το εμπόριο άλλων αγαθών και υπηρεσιών. Η αποκοπή της απόκτησης δολαρίων, από τη Ρωσία μέσω των πωλήσεων πετρελαίου-φυσικού αερίου θα ήταν ιδιαίτερα σημαντική, καθώς το 85% όλων των παγκόσμιων συναλλαγών πετρελαίου, γίνονται στο παγκόσμιο εμπορικό και αποθεματικό νόμισμα—δηλαδή το δολάριο ΗΠΑ.

Αυτή η διακοπή θα διαταράξει σοβαρά τον παγκόσμιο εφοδιασμό πετρελαίου, καθώς και τις τιμές του αργού πετρελαίου. Η Ρωσία είναι ο δεύτερος μεγαλύτερος παραγωγός πετρελαίου στον κόσμο, παράγοντας περισσότερα από 10 εκατομμύρια βαρέλια την ημέρα.

Οι ΗΠΑ είναι οι πρώτες λόγω της τεχνολογίας fracking και παράγουν 11 εκατ. την ημέρα κανονικά. Η διακοπή των πωλήσεων ρωσικού πετρελαίου μειώνει την παγκόσμια προσφορά αργού κατά περίπου 15%.

Μια μείωση της προσφοράς, κατά 15%, έχει ως αποτέλεσμα τη μαζική αναταραχή των αγορών πετρελαίου και πιθανές ιστορικές αυξήσεις στην τιμή του πετρελαίου. Οι τιμές της βενζίνης στην αντλία στις ΗΠΑ, θα μπορούσαν να αυξηθούν κατά 1 δολάριο το γαλόνι ή και περισσότερο.

Ενώ οι ΗΠΑ είναι ο μεγαλύτερος παραγωγός πετρελαίου, αγοράζουν επίσης πετρέλαιο από άλλες χώρες—ιδίως από τον Καναδά, το Μεξικό και ακόμη και από τη Ρωσία.

Γιατί γίνεται αυτό, αν και είναι ο μεγαλύτερος παραγωγός;

Επειδή οι αμερικανικές πετρελαϊκές εταιρείες εξάγουν πολλά προϊόντα διύλισης αμερικανικού πετρελαίου στον υπόλοιπο κόσμο, ενώ εισάγουν και αργό. Δεν είναι γνωστό τι επιπτώσεις θα είχε μια μείωση κατά 15% των παγκόσμιων προμηθειών πετρελαίου, στις τιμές του πετρελαίου των ΗΠΑ ή στις τιμές του πετρελαίου παγκοσμίως.

Θα πρέπει να πραγματοποιηθούν σημαντικές αναδιαρθρώσεις και αλλαγές της αγοράς. Μπορεί να μην πάει ομαλά. Οι διαταραχές μπορεί να είναι χαοτικές. Αυτός είναι ο λόγος που οι ΗΠΑ και η ΕΕ ήταν απρόθυμες να στοχεύσουν τις ρωσικές παραδόσεις πετρελαίου και φυσικού αερίου στην Ευρώπη.

Αυτό αναδεικνύει δύο τομείς που επίσης δυνητικά επηρεάζονται από τις κυρώσεις στη Ρωσία: την επίδραση της αναστολής του αγωγού φυσικού αερίου Ρωσίας-Γερμανίας Nordstream 2 και τις πιθανές συνέπειες της απόφασης ΗΠΑ/ΝΑΤΟ/ΕΕ να αρνηθούν την πρόσβαση της Ρωσίας στο διεθνές σύστημα πληρωμών SWIFT. Ας εξετάσουμε τις πιθανές επιπτώσεις και των δύο, τόσο στη Ρωσία όσο και στον υπόλοιπο κόσμο.

Οι οικονομικές συνέπειες για την Ευρωπαϊκή Ένωση
Η Γερμανία εξαρτάται από τη Ρωσία αντλώντας από αυτήν πάνω από το 50% του φυσικού αερίου, που καταναλώνει. Αυτό δεν πρόκειται να αλλάξει σύντομα, αφού παίρνει αυτό το 50% από 7 αγωγούς, που διέρχονται μέσω της Ουκρανίας, στη νοτιοανατολική Ευρώπη και από εκεί στη Γερμανία. Πρόσθετοι αγωγοί φυσικού αερίου ρέουν από τη Ρωσία μέσω της Τουρκίας, στην Ευρώπη. Δεν υπάρχει καμία συζήτηση από τις ΗΠΑ ή την Ευρώπη για το κλείσιμο αυτών των αγωγών. Έτσι, η Ρωσία θα συνεχίσει να κερδίζει σημαντικά ξένα νομίσματα από τις πωλήσεις φυσικού αερίου στην Ευρώπη.

Στην πραγματικότητα, λοιπόν, οι κυρώσεις είναι άσχετες με τον Nord2, αφού δεν λειτουργεί ακόμη. Υπάρχει μόνο το «κλείσιμο» του αγωγού φυσικού αερίου Nord2, που δεν παρέχει ακόμη καν αέριο.

Πολλά λέγονται για τις ΗΠΑ και άλλες χώρες (Κατάρ, Αζερμπαϊτζάν κ.λπ.) που παρέχουν φυσικό αέριο στη Γερμανία και την Ευρώπη αντί του Nord2. Αλλά αυτό είναι, επίσης, άσχετο βραχυπρόθεσμα.

Η Γερμανία δεν διαθέτει λιμενικές εγκαταστάσεις για να δεχθεί υγρό φυσικό αέριο (LNG) των ΗΠΑ. Και θα χρειαστούν πέντε χρόνια για να κατασκευαστούν αυτές οι εγκαταστάσεις. Επιπλέον, το Κατάρ και άλλες χώρες θα χρειαστούν δύο χρόνια, μόνο για να επεκτείνουν τις εγκαταστάσεις παραγωγής του, προκειμένου να παραχθεί το επιπλέον αέριο, που θα πουλήσουν στη Γερμανία.

Θα πρέπει επίσης να σημειωθεί ότι όλη η τρέχουσα εισροή ρωσικού φυσικού αερίου στην Ευρώπη προέρχεται από τους υπάρχοντες επτά αγωγούς φυσικού αερίου που ρέουν μέσω της Ουκρανίας στην Ανατολική Ευρώπη και από εκεί στη Γερμανία και τη Δύση. Και από τους αγωγούς που ρέουν μέσω Τουρκίας, προς την Ευρώπη. Δεν είναι σαφές εάν οι αμερικανικές κυρώσεις έχουν σκοπό να μειώσουν και αυτή τη διαδρομή τη ροή φυσικού αερίου.

Σύμφωνα με πληροφορίες, όλη η Ευρώπη λαμβάνει το 40% του φυσικού αερίου της, από αυτούς τους αγωγούς, αυτή τη στιγμή. Η διακοπή αυτού σημαίνει πιθανή κατάρρευση των βιομηχανιών της Ευρωπαϊκής Ένωσης.

Οι ΗΠΑ προσπαθούν εδώ και χρόνια να πείσουν την Ευρώπη να αγοράσει φυσικό αέριο από αυτές, αντί του ρωσικού. Το αέριο των ΗΠΑ είναι πολλαπλάσια ακριβότερο λόγω του κόστους μεταφοράς και της ανάγκης μετατροπής του σε υγρή μορφή (LNG) και στη συνέχεια ξανά σε μορφή αερίου, προκειμένου να εκφορτωθεί ξανά, στα ευρωπαϊκά λιμάνια. Μέχρι τώρα ήταν δύσκολο να πειστούν οι Γερμανοί να αγοράσουν πολύ ακριβότερο αέριο από τις ΗΠΑ. Ο πόλεμος στην Ουκρανία μπορεί τώρα να κάνει την Ευρώπη να στραφεί προς το αέριο των ΗΠΑ, παρόλο που το κόστος του, είναι πολύ υψηλότερο. Μερικοί εκτιμούν έως και πέντε φορές υψηλότερο.

Διεθνές Σύστημα Πληρωμών SWIFT
Το σύστημα διεθνών πληρωμών αναφέρεται στον τρόπο με τον οποίο πληρώνονται οι χώρες και οι επιχειρήσεις τους που πωλούν αγαθά και υπηρεσίες.

Οι πληρωμές για αγορές και πωλήσεις – δηλαδή η ροή χρημάτων – πραγματοποιούνται μέσω του δικτύου των συνδεδεμένων παγκόσμιων τραπεζών, από τις οποίες οι τράπεζες των ΗΠΑ είναι οι μεγαλύτεροι παίκτες, καθώς οι περισσότερες πληρωμές γίνονται στο παγκόσμιο νόμισμα συναλλαγών, το δολάριο ΗΠΑ.

Το SWIFT είναι το μέσο με το οποίο οι τράπεζες και η κυβέρνηση των ΗΠΑ μπορούν να «εξετάσουν» τις παγκόσμιες διατραπεζικές συναλλαγές για να εντοπίσουν ποια χώρα ή επιχείρηση ενδέχεται να παραβιάζει τις επίσημες κυρώσεις των ΗΠΑ.

Οι μεγάλες τράπεζες των ΗΠΑ βρίσκονται στο επίκεντρο του SWIFT και μπορούν να εντοπίσουν τους παραβάτες για λογαριασμό της αμερικανικής κυβέρνησης.

Υπάρχουν όμως τρόποι, με τους οποίους η Ρωσία θα μπορούσε να κάνει μια «διαδρομή» γύρω από το SWIFT. Θα μπορούσε απλώς να χρησιμοποιήσει το νόμισμα γουάν της Κίνας στις συναλλαγές της ή θα μπορούσε να συνεργαστεί με την Κίνα και άλλους για να δημιουργήσει ένα παράλληλο σύστημα διεθνών πληρωμών παρακάμπτοντας το SWIFT.

Αυτή η πιθανότητα εξετάστηκε και χρησιμοποιήθηκε πιλοτικά ήδη από το 2012, όταν οι ΗΠΑ επέβαλαν κυρώσεις στην πώληση του πετρελαίου, από το Ιράν.

Υπάρχει ακόμη μια άλλη «διεργασία» γύρω από το SWIFT: η Ρωσία θα μπορούσε να ενταχθεί στην Κίνα χρησιμοποιώντας ψηφιακό νόμισμα. Η Κίνα βρίσκεται ήδη σε καλό δρόμο προς ένα ψηφιακό νόμισμα, αφού το έχει ήδη εισάγει στην εγχώρια αγορά της.

Είτε επιβληθούν σύντομα κυρώσεις SWIFT (πιθανότατα) είτε όχι, είναι σαφές ότι ο έλεγχος του συστήματος SWIFT από τις ΗΠΑ —μέσω του δολαρίου ΗΠΑ και της κυριαρχίας των αμερικανικών τραπεζών παγκοσμίως— αποτελεί βασικό εργαλείο του αμερικανικού χρηματοπιστωτικού ιμπεριαλισμού. Είναι εξίσου σημαντικό με τον έλεγχο των ΗΠΑ, σε άλλους παγκόσμιους οικονομικούς θεσμούς, όπως το ΔΝΤ και η Παγκόσμια Τράπεζα.

Ευρωπαϊκός οικονομικός αντίκτυπος
Όπως η Ρωσία, η ΕΕ θα αντιμετωπίσει σημαντική αστάθεια στις χρηματοπιστωτικές αγορές και στα νομίσματα της, βραχυπρόθεσμα.

Η Ευρώπη είναι πολύ πιο ενεργειακά ανεπαρκής, σε σύγκριση με τις ΗΠΑ, που είναι ο μεγαλύτερος παραγωγός πετρελαίου και φυσικού αερίου στον κόσμο. Ως εκ τούτου, η ΕΕ θα αντιμετωπίσει πιο σημαντικό πληθωρισμό τιμών, λόγω της χρόνιας και σταθερής αύξησης της παγκόσμιας τιμής του πετρελαίου και του φυσικού αερίου.

Οι παγκόσμιες τιμές του πετρελαίου προβλέπεται να αυξηθούν από τα περίπου 100 $/βαρέλι για το αργό πετρέλαιο αναφοράς Brent (βόρεια θάλασσα) κατά τη στιγμή της εισβολής, σε τουλάχιστον 120-25 $/βαρέλι. Όπως αναφέρθηκε προηγουμένως, οι τιμές του φυσικού αερίου θα αυξηθούν επίσης βραχυπρόθεσμα. Και εάν μακροπρόθεσμα, η ΕΕ χρειαστεί να αγοράσει φυσικό αέριο από τη Μέση Ανατολή ή τις ΗΠΑ με τη μορφή LNG, οι τιμές θα είναι πολύ υψηλότερες.

Η οικονομική ανάκαμψη της Ευρώπης μετά τον Covid είναι επίσης πιο δύσκολη, σε σύγκριση με την ανάκαμψη των ΗΠΑ. Οι αυξήσεις των μισθών ήταν πιο αργές για να ανακάμψει η κατανάλωση στην ΕΕ, σε σύγκριση με τις ΗΠΑ, πρόσφατα. Η αύξηση των τιμών της ενέργειας και των εμπορευμάτων θα αποθαρρύνει την κατανάλωση των νοικοκυριών, όλο και πιο γρήγορα επίσης στην περίπτωση της ΕΕ. Οι τιμές των τροφίμων ενδέχεται επίσης να αυξηθούν, καθώς η ΕΕ προμηθεύεται ορισμένα γεωργικά προϊόντα από την Ουκρανία. Εν ολίγοις, ο πληθωρισμός και η μεγαλύτερη ευαισθησία της πραγματικής οικονομίας στην ΕΕ στα τραπεζικά επιτόκια θα επιβραδύνουν περαιτέρω, την οικονομική της ανάκαμψη.

Η Ευρώπη θα αισθανθεί επίσης τα αποτελέσματα -σχετικά περισσότερο από τις ΗΠΑ- από τα ρωσικά αντίμετρα στο πάγωμα περιουσιακών στοιχείων των ρωσικών τραπεζών, την πρόσβαση στο ρωσικό χρέος και τις κυρώσεις εξαγωγών-εισαγωγών στη Ρωσία.

Η οικονομία της Ευρώπης είναι συνδεδεμένη με την οικονομία της Ρωσίας όχι μόνο στον τομέα της ενέργειας, αλλά και σε έναν μακρύ κατάλογο βιομηχανικών και καταναλωτικών προϊόντων.

Μια άλλη αρνητική επίδραση μακροπρόθεσμα είναι ότι οι ΗΠΑ πιθανότατα να απαιτήσουν από την ΕΕ να επωμιστεί ακόμη μεγαλύτερο μερίδιο του συνολικού αμυντικού βάρους και των στρατιωτικών εξοπλιστικών δαπανών. Η εκτροπή των φορολογικών εσόδων από προγράμματα κοινωνικών δαπανών προς την άμυνα και τα εξοπλιστικά προγράμματα, θα έχει ως αποτέλεσμα τη μείωση του καθαρού πραγματικού διαθέσιμου εισοδήματος για πολλά ευρωπαϊκά νοικοκυριά. Όπως ο πληθωρισμός, έτσι και αυτό θα επηρεάσει τις καταναλωτικές δαπάνες και θα επιβραδύνει την οικονομική ανάκαμψη και ανάπτυξη. Το δημόσιο χρέος της ΕΕ και το εταιρικό χρέος πιθανότατα να αυξηθούν μακροπρόθεσμα, λόγω της βραδύτερης ανάπτυξης και του πληθωρισμού.

Με λίγα λόγια, η ΕΕ πρόκειται να βιώσει σημαντικές αρνητικές πραγματικές επιπτώσεις στην οικονομία της, ως αποτέλεσμα του πολέμου στην Ουκρανία.

Βραχυπρόθεσμα, μεγαλύτερη αστάθεια περιουσιακών στοιχείων και νομισμάτων, αλλά μακροπρόθεσμα, υψηλότερο χρόνιο πληθωρισμό, μειώσεις των πραγματικών εισοδημάτων από μισθούς, απώλεια αγορών στη Ρωσία και συνακόλουθη βραδύτερη οικονομική ανάκαμψη και ανάπτυξη.