Μία από τις πλέον πολυσυζητημένες συνεδρίες του 10ου Πανελλήνιου Συνεδρίου Κοινωνιολογίας, που ολοκληρώθηκε στη Μυτιλήνη, ήταν εκείνη που πραγματοποιήθηκε το απόγευμα της Κυριακής 28 Ιουνίου με θέμα «Η μελέτη του κρατικο-επιχειρηματικού εγκλήματος των Τεμπών».

Η αίθουσα παρέμεινε γεμάτη καθ' όλη τη διάρκεια της παρουσίασης, καθώς οι τρεις πανεπιστημιακοί – ο καθηγητής Κοινωνιολογίας και Αντιπρύτανης του Πανεπιστημίου Αιγαίου Στράτος Γεωργούλας, ο Επίκουρος Καθηγητής Δημήτρης Παρασκευόπουλος και ο Μόνιμος Επίκουρος Καθηγητής Χρήστος Κουρούτζας – δεν περιορίστηκαν στην παρουσίαση μιας θεωρητικής εργασίας. Ανέπτυξαν μια πολυεπίπεδη κοινωνιολογική έρευνα που βασίζεται σε χιλιάδες σελίδες ανακριτικού υλικού, πορίσματα, μαρτυρικές καταθέσεις και συνεχή παρακολούθηση της δικαστικής διαδικασίας που βρίσκεται σε εξέλιξη.

Η δεύτερη φάση μιας μεγάλης έρευνας

Ο Στράτος Γεωργούλας εξήγησε ότι η εισήγηση αποτελεί τη συνέχεια της περσινής παρουσίασης που είχε πραγματοποιηθεί στο Πανεπιστήμιο Αιγαίου.

«Η μελέτη του κρατικο-επιχειρηματικού εγκλήματος των Τεμπών είναι το δεύτερο μέρος της δουλειάς μας», ανέφερε χαρακτηριστικά, επισημαίνοντας ότι η νέα έρευνα δεν περιορίζεται στις συνθήκες που οδήγησαν στη σύγκρουση, αλλά εξετάζει και όλα όσα ακολούθησαν, από τις πρώτες ώρες μετά την τραγωδία έως την εξέλιξη της δίκης.

Οι ερευνητές σημείωσαν ότι το έργο τους παραμένει ανοικτό, καθώς εμπλουτίζεται διαρκώς με νέα στοιχεία που προκύπτουν από τη δικαστική διαδικασία. Όπως ανέφεραν, μέλος της ερευνητικής ομάδας, ο καθηγητής Νίκος Πασάς, βρίσκεται σε συνεχή παρακολούθηση της δίκης στη Λάρισα, ώστε τα δεδομένα να ενσωματώνονται άμεσα στην έρευνα. Μόνο η δικογραφία, όπως ειπώθηκε, ξεπερνά πλέον το 1.300.000 σελίδες.

Η θεωρία του «κρατικο-επιχειρηματικού εγκλήματος»

Στην πρώτη ενότητα της εισήγησης παρουσιάστηκε το θεωρητικό πλαίσιο της έρευνας.Ο Στράτος Γεωργούλας εξήγησε ότι η ομάδα χρησιμοποιεί τον διεθνή όρο State Corporate Crime, αποδίδοντάς τον ως «κρατικο-επιχειρηματικό έγκλημα». Όπως υποστήριξε, πρόκειται για ένα ερμηνευτικό εργαλείο της κριτικής εγκληματολογίας που δεν επικεντρώνεται αποκλειστικά στις ατομικές ευθύνες, αλλά στις σχέσεις μεταξύ κρατικών θεσμών και οικονομικών συμφερόντων όταν αυτές οδηγούν σε σοβαρή κοινωνική βλάβη.

Σύμφωνα με την παρουσίαση, η έρευνα θεωρεί ότι η τραγωδία των Τεμπών πρέπει να εξεταστεί ως αποτέλεσμα μιας μακράς κοινωνικής και θεσμικής διαδικασίας και όχι ως ένα γεγονός που εξηγείται αποκλειστικά από το ανθρώπινο λάθος. Όπως χαρακτηριστικά αναφέρθηκε, το κεντρικό επιχείρημα της ομάδας είναι ότι πρόκειται για γεγονός «με βαθύτερες δομικές και συστημικές προελεύσεις», οι οποίες αποτυπώνονται μέσα από την κοινωνιολογική ανάλυση.

Συνεντεύξεις, παρατήρηση και χιλιάδες έγγραφα

Τη μεθοδολογία της έρευνας παρουσίασε ο Δημήτρης Παρασκευόπουλος.Όπως εξήγησε, η ερευνητική ομάδα συνδύασε τρεις διαφορετικές τεχνικές: μη δομημένες συνεντεύξεις με πρόσωπα που εμπλέκονται στην υπόθεση, συμμετοχική παρατήρηση από το 2024 μέχρι σήμερα και ποιοτική ανάλυση περιεχομένου.

Το υλικό περιλαμβάνει πορίσματα της Βουλής, νομοθεσία, ευρωπαϊκές οδηγίες, πραγματογνωμοσύνες, ανακριτικές καταθέσεις, δημοσιογραφικό υλικό και έγγραφα που σχετίζονται με την ασφάλεια των σιδηροδρόμων. Όπως τόνισε, ο συνδυασμός αυτών των πηγών επέτρεψε στην ομάδα να συνθέσει ένα εκτεταμένο σώμα δεδομένων για την κοινωνιολογική μελέτη της υπόθεσης.

Οι καταθέσεις που παρουσιάστηκαν

Από τα πιο χαρακτηριστικά σημεία της συνεδρίας ήταν η παρουσίαση αποσπασμάτων από μαρτυρικές καταθέσεις.Οι ερευνητές παρέθεσαν την κατάθεση μηχανοδηγού, ο οποίος ανέφερε ότι:

«Το σύστημα τηλεδιοίκησης έχει τεθεί εκτός εδώ και περίπου τέσσερα χρόνια. Εδώ και περίπου τέσσερα χρόνια οι οδηγίες δίνονται μόνο από τον σταθμό Λάρισας.»

Στην ίδια κατάθεση, σύμφωνα με την παρουσίαση, ο μάρτυρας υποστήριζε ακόμη ότι η πλήρης λειτουργία των συστημάτων ασφαλείας, σε συνδυασμό με την κατάλληλη εκπαίδευση του προσωπικού, θα μπορούσε να είχε αποτρέψει την τραγωδία.

«Δεν λειτουργούσε σχεδόν τίποτα»

Ο Χρήστος Κουρούτζας παρουσίασε στη συνέχεια τα στοιχεία που, σύμφωνα με την έρευνα, αποτυπώνουν την κατάσταση του ελληνικού σιδηροδρόμου τη νύχτα της σύγκρουσης.

Αναφέρθηκε στη μη λειτουργία της φωτοσήμανσης, του συστήματος προστασίας συρμών ETCS, του απομακρυσμένου κέντρου τηλεδιοίκησης και του ψηφιακού συστήματος επικοινωνιών GSM-R, ενώ σημείωσε ότι το κέντρο ελέγχου κυκλοφορίας λειτουργούσε με έναν μόνο σταθμάρχη βάρδιας, ο οποίος είχε περιορισμένη πληροφόρηση για την κίνηση των συρμών.

Οι εισηγητές υποστήριξαν ότι τα στοιχεία αυτά προκύπτουν από τα πορίσματα και τα τεκμήρια που εξετάστηκαν στο πλαίσιο της έρευνας.

Οι διάλογοι που πάγωσαν την αίθουσα

Ιδιαίτερη αίσθηση προκάλεσαν οι διάλογοι που παρουσιάστηκαν από το ανακριτικό υλικό.Μετά τη σύγκρουση, σύμφωνα με όσα προβλήθηκαν στη συνεδρία, ακούγεται ο διάλογος μεταξύ του ρυθμιστή κυκλοφορίας και του σταθμάρχη:

Ρυθμιστής: «Τι έγινε;»

Σταθμάρχης: «Πρέπει να έγινε τράκα.»

Ρυθμιστής: «Με ποιον;»

Σταθμάρχης: «Δεν ξέρω… Ό,τι και να σου πω θα είναι ψέματα.»

Λίγο αργότερα ακολουθεί η φράση:

«Έχει γίνει τράκα με το εμπορικό;»

και η επιβεβαίωση:

«Ναι…»

Οι συγκεκριμένοι διάλογοι παρουσιάστηκαν ως μέρος του ανακριτικού υλικού που αξιοποίησε η ερευνητική ομάδα.

Οι τελευταίες φωνές των επιβατών

Συγκλονιστική ήταν και η αναφορά στις ηχητικές καταγραφές από κινητά τηλέφωνα επιζώντων.Οι ερευνητές περιέγραψαν τη χρονική ακολουθία των πρώτων δευτερολέπτων μετά τη σύγκρουση, όταν ενεργοποιήθηκαν αυτόματα εφαρμογές ανίχνευσης σύγκρουσης σε κινητές συσκευές.

Σύμφωνα με την παρουσίαση, στα καταγεγραμμένα ηχητικά ακούγονται φράσεις όπως:

«Οι φλόγες μεγαλώνουν…»

«Βοήθεια…»

«Έχω ελάχιστο οξυγόνο…»

και λίγο αργότερα:

«Κι εγώ σ' αγαπάω…»

Αποσπάσματα που, όπως σχολιάστηκε, αποτυπώνουν με δραματικό τρόπο τις τελευταίες στιγμές πριν η φωτιά εξαπλωθεί στα βαγόνια.

Η μαρτυρία γιατρού από το Νοσοκομείο Λάρισας

Εξίσου συγκλονιστική ήταν η μαρτυρία ειδικευόμενου ορθοπαιδικού χειρουργού που παρουσιάστηκε κατά τη διάρκεια της συνεδρίας.Σύμφωνα με όσα αναφέρθηκαν, ο γιατρός περιγράφει ότι μέχρι τις 2.30 τα ξημερώματα δεν υπήρχε ουσιαστικός συντονισμός μεταξύ των εμπλεκόμενων φορέων.

«Βλέπαμε τα διαμελισμένα και καμένα πτώματα και δεν μπορούσαμε να κάνουμε κάτι. Κάθε φορά που ακούγαμε ένα ασθενοφόρο ελπίζαμε να μας φέρει έναν ζωντανό. Δυστυχώς έφερνε σωρούς και ακρωτηριασμένα μέλη», ανέφερε χαρακτηριστικά η κατάθεση που παρουσιάστηκε στο ακροατήριο.

Η εξέλιξη της δίκης

Η τελευταία ενότητα της εισήγησης αφορούσε την πορεία της δικαστικής διαδικασίας.Οι εισηγητές παρουσίασαν τη δομή του κατηγορητηρίου, σημειώνοντας ότι η δίκη περιλαμβάνει δεκάδες κατηγορούμενους από διαφορετικούς φορείς, μεταξύ των οποίων στελέχη του ΟΣΕ, της ΕΡΓΟΣΕ, του Υπουργείου Υποδομών και Μεταφορών, της Ρυθμιστικής Αρχής Σιδηροδρόμων και της Hellenic Train.

Παράλληλα έγινε αναφορά στην πρόσφατη απόφαση που αναγνώρισε ευθύνη του Ελληνικού Δημοσίου για παράλειψη άσκησης της εποπτικής του αρμοδιότητας ως προς τη διασφάλιση της ασφάλειας των σιδηροδρομικών μεταφορών, ενώ παρουσιάστηκαν και στοιχεία για την κατάσταση του σιδηροδρομικού δικτύου μετά την τραγωδία.

Η συνεδρία ολοκληρώθηκε με τους τρεις ερευνητές να επισημαίνουν ότι η έρευνα δεν έχει ολοκληρωθεί. Όπως ανέφεραν, όσο εξελίσσεται η δίκη και προστίθενται νέα στοιχεία στη δικογραφία, η επιστημονική ομάδα συνεχίζει να αναθεωρεί και να εμπλουτίζει τη μελέτη της, θεωρώντας ότι η κοινωνιολογική διερεύνηση της υπόθεσης παραμένει ανοιχτή και εξελισσόμενη.