Μια σημαντική καταγραφή της λαϊκής θρησκευτικής παράδοσης της Λέσβου αποτελεί το βιβλίο «Ο Θρήνος της μάνας – τα μοιρολόγια της Παναγίας στη Λέσβο», της φιλολόγου και συγγραφέα Κλεονίκης Μαρμάρου, το οποίο θα παρουσιαστεί την Τρίτη 24 Μαρτίου στο Δημοτικό Θέατρο Μυτιλήνης.

Με αφορμή την παρουσίαση, η συγγραφέας και η εκδότρια Αντωνία Σάββα μίλησαν στην εκπομπή «Τα πάντα ρει» του «Ν», φωτίζοντας πτυχές της έρευνας αλλά και της σημασίας του έργου.

Όπως εξήγησε η κ. Μαρμάρου, τα «μοιρολόγια της Παναγίας» αποτελούν ένα ζωντανό έθιμο που διατηρείται σε πολλά χωριά της Λέσβου και συνδέεται με τις ημέρες της Μεγάλης Εβδομάδας. Σε αρκετές περιοχές ακούγονται τη Μεγάλη Πέμπτη, μετά την ακολουθία των Παθών, όταν οι γυναίκες παραμένουν στην εκκλησία για τον στολισμό του Επιταφίου, ενώ σε άλλες ψάλλονται τη Μεγάλη Παρασκευή.

Τα μοιρολόγια αυτά, όπως σημείωσε, είναι εκτενή αφηγηματικά τραγούδια που αποδίδονται από τις λεγόμενες «μοιρολογίστρες» και αναπαριστούν την πορεία της Παναγίας από τη στιγμή που μαθαίνει τη σύλληψη του Χριστού έως τη Σταύρωση. Στην αφήγηση παρεμβάλλονται διάφορα πρόσωπα και σκηνές, ενώ κεντρικό στοιχείο αποτελεί ο διάλογος της Παναγίας με τον Εσταυρωμένο.

Το βιβλίο είναι αποτέλεσμα πολυετούς έρευνας, διάρκειας άνω των 30 ετών. Η συγγραφέας συγκέντρωσε υλικό από χωριά της Λέσβου, αναζητώντας ανθρώπους που γνώριζαν τα μοιρολόγια, είτε από προφορική παράδοση είτε από χειρόγραφες καταγραφές. Όπως ανέφερε, η διαδικασία δεν ήταν εύκολη, καθώς σε πολλές περιπτώσεις χρειάστηκε να καταγράψει η ίδια τις αφηγήσεις και στη συνέχεια να τις μεταφέρει σε γραπτή μορφή.

Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει η ποικιλία των παραλλαγών. Παρότι η βασική δομή των μοιρολογιών παραμένει κοινή, κάθε περιοχή εμφανίζει διαφοροποιήσεις τόσο στους στίχους όσο και στη μελωδία. Σε ορισμένες περιπτώσεις, μάλιστα, καταγράφονται διαφορετικές εκδοχές ακόμη και μέσα στο ίδιο χωριό, γεγονός που αναδεικνύει τον ζωντανό χαρακτήρα της προφορικής παράδοσης.

Η κ. Μαρμάρου σημείωσε επίσης ότι αρκετά μοιρολόγια είναι γραμμένα στη ντοπιολαλιά, στοιχείο που δυσκολεύει την καταγραφή τους, αλλά ταυτόχρονα αποτυπώνει την ιδιαίτερη πολιτισμική ταυτότητα κάθε περιοχής. Παράλληλα, στο βιβλίο περιλαμβάνονται και αναφορές σε παραλλαγές από περιοχές της Μικράς Ασίας, που συνδέονται με τους πληθυσμούς που εγκαταστάθηκαν στη Λέσβο μετά τη Μικρασιατική Καταστροφή.

Από την πλευρά της, η εκδότρια Αντωνία Σάββα υπογράμμισε ότι το βιβλίο δεν περιορίζεται μόνο στην καταγραφή των μοιρολογιών, αλλά περιλαμβάνει και εκτενή λαογραφική έρευνα, η οποία βοηθά τον αναγνώστη να κατανοήσει το ιστορικό και πολιτισμικό πλαίσιο τους. Όπως είπε, πρόκειται για ένα έργο που απευθύνεται σε κάθε ηλικία και μπορεί να αποτελέσει χρήσιμο υλικό τόσο για ερευνητές όσο και για το ευρύ κοινό.

Ιδιαίτερο στοιχείο της έκδοσης είναι η ενσωμάτωση ηχητικού υλικού μέσω QR codes, που επιτρέπουν στον αναγνώστη να ακούσει αυθεντικές εκτελέσεις από μοιρολογίστρες σε διάφορα χωριά του νησιού.

Η παρουσίαση του βιβλίου θα έχει μορφή εκδήλωσης, με ζωντανές αποδόσεις μοιρολογιών από γυναίκες της Λέσβου, καθώς και τη συμμετοχή χορωδιών και ομιλητών. Όπως επισημάνθηκε, στόχος είναι να αναδειχθεί όχι μόνο το βιβλίο, αλλά και η ίδια η παράδοση που συνεχίζει να μεταδίδεται από γενιά σε γενιά.