Δύο αεροπορικές τραγωδίες συγκλόνισαν τον κόσμο, σε διάστημα μικρότερο των πέντε μηνών και με τον ίδιο τύπο αεροσκάφους: το Boeing 737 Max 8, που από προχτές δεν πετά, ούτε στη χώρα κατασκευής του, τις ΗΠΑ.

Στις 29 Οκτωβρίου του 2018, ένα Boeing τύπου 737 Max 8 που ανήκε στην «Lion Air» συνετρίβη στη θάλασσα της Ιάβας 12 λεπτά μετά την απογείωση. Οι 189 επιβάτες και τα μέλη του πληρώματος σκοτώθηκαν αμέσως.

Είναι, όμως, εξαιρετικά ασυνήθιστα τέτοιου είδους αεροπορικά δυστυχήματα με καλό καιρό και ορατότητα κι αφού έχουν φτάσει στο ύψος πτήσης τους.

Μετά το δυστύχημα του 737 MAX 8 της εταιρείας «Lion Air», η αεροναυτική κοινότητα έθεσε σοβαρά ερωτήματα για την έλλειψη πληροφοριών προς τις εταιρείες και τους πιλότους για το νέο σύστημα ελέγχου της απώλειας στήριξης, που διαθέτει το μοντέλο αυτό.

Η ομοσπονδία των Αμερικανών πιλότων είχε φέρει τότε στο φως πρόβλημα εσφαλμένων πληροφοριών των οργάνων ελέγχου, που είναι πιθανόν να αποτελούν «τις αιτίες του δυστυχήματος της Lion Air».

Σύμφωνα με το προκαταρκτικό πόρισμα των ινδονησιακών αρχών διερεύνησης, κρίσιμο και μοιραίο ρόλο στο συμβάν είχε η δυσλειτουργία ενός από τους τρεις αισθητήρες γωνίας προσβολής (AoA), που κατέγραφε τιμές πολύ υψηλότερες από την πραγματική στάση του αεροπλάνου (η διαφορά ανάμεσα στον αισθητήρα από την πλευρά του κυβερνήτη σε σχέση με αυτόν στα δεξιά του αεροσκάφους ήταν περίπου 20 μοίρες).

Οι λανθασμένες ενδείξεις παρουσίαζαν το Boeing MΑΧ να έχει εισέλθει σε απώλεια στήριξης, που προσπαθούσε να αντιμετωπίσει το αυτόματο σύστημα ανάκτησης μέσω κίνησης (trimming) του οριζόντιου ουραίου πτερώματος (horizontal stabilizer), προκαλώντας στο ρύγχος τάση καθόδου.

Μία δυσλειτουργία στους AOA μπορεί να οδηγήσει λανθασμένα τον ηλεκτρονικό υπολογιστή της πτήσης, να θέσει το αεροσκάφος σε πορεία καθόδου, ενώ αντίθετα πρέπει να το ανορθώσει.

Πιο συγκεκριμένα, το σύστημα που είχε τον μοιραίο ρόλο στο συμβάν είναι γνωστό ως MCAS (Manoeuvring Control Augmentation System) και αποτελεί μοναδικό χαρακτηριστικό στο 737 ΜΑΧ, αφού δεν υπάρχει σε άλλο προηγούμενο μοντέλο του δικινητήριου επιβατικού, ούτε καν στον άμεσο προκάτοχό του, το 737NG.

Η κρίσιμη διαφορά που στάθηκε μοιραία είναι ότι ένας πιλότος Boeing 737NG (που δεν θα γνώριζε το MCAS) θα αντιμετώπιζε σωστά το πρόβλημα ως «runaway horizontal stabilizer».

Ωστόσο, οι εμπειρογνώμονες της πτήσης κατέληξαν στο συμπέρασμα ότι οι πιλότοι δεν είχαν καταρτιστεί επαρκώς στο Σύστημα (MCAS) και παρόλο που δεν υπάρχει οριστική κρίση για το τι ακριβώς συνέβη, φαίνεται να ήταν ένας συνδυασμός ανεπαρκούς κατάρτισης για τους πιλότους και μια δυσλειτουργία του MCAS.

Την περασμένη Κυριακή, ένα άλλο αεροσκάφος 737 Max 8 που ανήκε στην «Ethiopian Airlines» είχε το ίδιο είδος δυστυχήματος με αποτέλεσμα τον θάνατο των 157 επιβατών και μελών του πληρώματος του. Μετά την τραγωδία, στην Αυστραλία, την Κίνα, τη Γερμανία, τη Γαλλία, την Ινδονησία, την Ιρλανδία, τη Μαλαισία, τη Σιγκαπούρη και το Ηνωμένο Βασίλειο καθηλώθηκαν όλα τα αεροσκάφη αυτού του τύπου.

Και οι δύο φρικτές τραγωδίες που μας κάνουν να σκεφτόμαστε δύο φορές αν θα ξαναμπούμε σε  αεροπλάνο, φέρνουν το νου τον κλασικό τίτλο: «Χρονικό ενός προαναγγελθέντος θανάτου» του Γκαμπριέλ Γκαρσία Μάρκες.

Στην ουσία, η χρήση του MCAS είναι παρόμοια με την οδήγηση ενός πειραματικού οχήματος, χωρίς οδηγό, το οποίο ανήκει στην εταιρία Uber και σκοτώνει μία πεζό που πετάχτηκε σε σκοτεινό δρόμο στο Τέμπ της Αριζόνα στις 18 Μαΐου 2018. Ο βοηθός οδηγός, μέσω υπολογιστή, ο οποίος έπρεπε να κρατήσει ανοιχτά τα μάτια στο δρόμο για την πρόληψη ενός τέτοιου ατυχήματος, παρακολουθούσε σε επανάληψη μια τηλεοπτική ταινία, εκείνη τη στιγμή.

Παρά αυτά τα τραγικά περιστατικά  -έχουν ήδη σημειωθεί 4 θάνατοι στις ΗΠΑ- οι εταιρίες είναι αποφασισμένες να προχωρήσουν, καθώς η εξοικονόμηση κόστους εργασίας θεωρούν ότι θα αντισταθμίσει τις παράπλευρες ζημιές των νεκρών πεζών!

Έτσι και ο Τραμπ έκανε το ακόλουθο βαθυστόχαστο tweet για το αεροπορικό δυστύχημα στην Αιθιοπία. «Τα αεροπλάνα καθίστανται υπερβολικά πολύπλοκα για να πετάξουν. Οι πιλότοι δεν χρειάζονται πλέον, αλλά μάλλον χρειάζονται οι επιστήμονες υπολογιστών απόφοιτοι του MIT. Το βλέπω όλη την ώρα σε πολλά προϊόντα. Πάντα επιδιώκοντας να πάει ένα περιττό βήμα περαιτέρω, όταν συχνά τα παλιά και απλούστερα ήταν πολύ καλύτερα».

Αρχικά, το ζήτημα δεν είναι ότι τα αεροσκάφη γίνονται πιο περίπλοκα. Είναι μάλλον ότι καθίστανται υπερβολικά απλά τα όσα αφορούν το ύψος της αποζημίωσης των αεροπορικών εταιρειών. Όσο για το ζήτημα της αντικατάστασης της ανθρώπινης εργασίας με τα ρομπότ, δεν είναι τίποτε άλλο από μια από τις προτεραιότητες της άρχουσας οικονομικής τάξης που επιδιώκει να μειώσει τους μισθούς και να αυξήσει τα κέρδη της.

Δέκα χρόνια πριν από την τραγωδία της Ινδονησίας, ο «Guardian» δημοσίευσε ένα άρθρο με τίτλο «Συντριβή: πώς οι υπολογιστές μας οδηγούν στην καταστροφή».

Είναι ενδιαφέρον κι αξίζει να σημειωθεί εδώ, ότι δεν ήταν ούτε ένα αεροσκάφος της Boeing που συζητήθηκε σε αυτό το άρθρο. Ήταν ένα Airbus 330 που είχε τα ίδια συστήματα με το Boeing NCAS. Με τους πιλότους πολύ πιο συνηθισμένους στη χρήση του αυτοματισμού αντί του χειροκίνητου ελέγχου του αεροπλάνου, που δεν κατάφεραν να σταματήσουν το σύστημα που ανάγκαζε το αεροπλάνο να βυθιστεί στον Ατλαντικό Ωκεανό την 1η Ιουνίου του 2009 με 125 μίλια την ώρα. Όλοι οι επιβάτες, 228 επιβάτες και πλήρωμα, πέθαναν αμέσως.

Η αντικατάσταση της ανθρώπινης εργασίας από μηχανές έχει περιγραφεί ως «δημιουργική καταστροφή». Η υπόθεση είναι ότι ο προσωρινός πόνος αξίζει τον κόπο, αφού θα υπάρχει πάντα η ανάπτυξη νέων θέσεων εργασίας. Όπως η εφεύρεση του αυτοκινήτου έθεσε εκτός λειτουργίας τον σιδηρουργό, τον αμαξά, τον πεταλωτή, αλλά δημιούργησε πολύ περισσότερες εργασίες σε ένα εργοστάσιο π.χ. της Ford.

Ο όρος «δημιουργική καταστροφή» επεξεργάστηκε από τον Werner Sombart στο βιβλίο του «Πόλεμος και καπιταλισμός» του 1913. Όταν ήταν νέος, ο Sombart θεωρούσε τον εαυτό του μαρξιστή. Η ιδέα της δημιουργικής καταστροφής προήλθε προφανώς από τον Καρλ Μαρξ, ο οποίος, σύμφωνα με ορισμένους, είδε τον καπιταλισμό από την άποψη του επιχειρηματικού κύκλου. Όπως η νύχτα ακολουθεί η μέρα, μπορεί να ξεκινήσει ένας νέος γύρος κεφαλαιακής συσσώρευσης. Αυτή η ερμηνεία συνδέεται ιδιαίτερα με τον Δεύτερο Τόμο του Κεφαλαίου, ο οποίος εξετάζει λεπτομερώς αυτή τη διαδικασία. Εξετάζοντας αυτό το υλικό, ορισμένοι μαρξιστές όπως ο Eduard Bernstein οδηγήθηκαν στο συμπέρασμα ότι ο καπιταλισμός είναι ένα διαρκώς αυτοσυντηρούμενο σύστημα. Και σε αυτό το σύστημα η μείωση του κόστους εργασίας είναι επιτακτική και δυστυχώς οι ανθρώπινες απώλειες, λογίζονται ως παράπλευρες.