Η εικόνα της κτηνοτροφίας στο Βόρειο Αιγαίο άλλαξε ριζικά την δεκαετία 2014 - 2024. Τα στοιχεία της Ελληνικής Στατιστικής Αρχής (ΕΛΣΤΑΤ) αποτυπώνουν μια βαθιά αναδιάρθρωση του πρωτογενούς τομέα, με χιλιάδες μικρές εκτροφές να κλείνουν, ενώ η παραγωγή συγκεντρώνεται σταδιακά σε λιγότερες αλλά σημαντικά μεγαλύτερες μονάδες.

Στην πραγματικότητα αυτές οι αλλαγές άρχισαν να δρομολογούνται από τα μέσα της δεκαετίας του 1990. Η σταδιακή αύξηση των αγροτικών επιδοτήσεων προς την αιγοπροβατοτροφία σε συνδυασμό με την ανάδειξη της Λέσβου, της Λήμνου και του Αη Στράτη ως των μοναδικών νησιών που παράγεται ΦΕΤΑ έδωσαν δυναμική ώθηση στην προβατοτροφία για παραγωγή γάλακτος. Την ίδια ώρα όμως οι άλλοι κλάδοι οδηγήθηκαν σε συρρίκνωση τόσο σε αριθμό ζώων όσο και σε αριθμό εκτροφών.

Εντυπωσιακό επίσης είναι πως η κτηνοτροφία τείνει να εξαφανιστεί στη Χίο και τη Σάμο αλλά στα νησιά του νομού Λέσβου παρουσιάζεται ραγδαία ανάπτυξη. Το 2024, σύμφωνα με τον ΕΛΓΟ Δήμητρα, οι κτηνοτρόφοι του νομού Λέσβου που είχαν πρόβατα ήταν 2.619 και παρέδωσαν για μεταποίηση 50,7 χιλιάδες τόνους γάλα. Στην Σάμο ο αντίστοιχος αριθμός κτηνοτρόφων ήταν τέσσερις και παρέδωσαν μόλις 23,6 τόνους γάλα, στη Χίο ο αριθμός των κτηνοτρόφων ήταν 15 και το γάλα που παρέδωσαν ήταν 78,2 τόνοι.  Την ίδια χρονιά κατσίκες εξέτρεφαν  594 κτηνοτρόφοι στο νομό Λέσβου, 11 στο νομό Σάμου και 66 στο νομό Χίου. Οι παραδόσεις γάλακτος ανά νομό ήταν 4.153 τόνοι στη Λέσβο, 131 στη Σάμο και 66 στη Χίο.

Όμως η ανάπτυξη δεν αποτελεί μια ευθύγραμμη διαδικασία περιλαμβάνει την καταστροφή χιλιάδων μικρών κτηνοτροφικών μονάδων που στο παρελθόν ήταν βιώσιμες.  

Μειώθηκαν κατά 29% οι εκτροφές αλλά τα αυξήθηκαν τα πρόβατα

Το 2014 λειτουργούσαν στο Βόρειο Αιγαίο 4.442 εκτροφές προβάτων με 441.411 ζώα. Ο μέσος αριθμός ήταν 99 πρόβατα ανά εκτροφή. Το 2024 οι εκτροφές είχαν περιοριστεί στις 3.169, δηλαδή μειώθηκαν κατά 1.273 μονάδες ή 28,7%. Παράλληλα όμως ο αριθμός των προβάτων αυξήθηκε στα 483.445. Έτσι, ο μέσος αριθμός ζώων ανά εκτροφή εκτοξεύθηκε στα 153 πρόβατα, παρουσιάζοντας αύξηση σχεδόν 55% μέσα σε μία δεκαετία.

Η εικόνα αυτή δείχνει ότι η παραγωγή συγκεντρώνεται σε λιγότερες αλλά μεγαλύτερες και πιο εντατικές εκμεταλλεύσεις, καθώς οι μικρές οικογενειακές μονάδες εγκαταλείπουν σταδιακά την παραγωγή.

Η αιγοτροφία συρρικνώνεται

Το κατσικίσιο γάλα στα νησιά του Βορείου Αιγαίου χρησιμοποιείται κυρίως ως συμπληρωματική πρώτη ύλη για την παραγωγή ΠΟΠ τυροκομικών προϊόντων.  Μικρές είναι οι ποσότητες γίδινων τυριών που παράγονται στα νησιά και ανύπαρκτη η παραγωγή τυποποιημένου γίδινου γάλακτος. Αυτή η κατάσταση αποτυπώνεται στην εξέλιξη του αριθμού των εκτροφών και των ζώων.

Το 2014 υπήρχαν 4.227 εκτροφές με 105.635 αίγες, δηλαδή 25 αίγες ανά εκτροφή κατά μέσο όρο σύμφωνα με τα στοιχεία της ΕΛΣΤΑΤ. Το 2024 οι εκτροφές μειώθηκαν στις 2.101, ενώ οι αίγες περιορίστηκαν στις 73.394. Παρά τη μεγάλη μείωση τόσο των μονάδων όσο και του ζωικού κεφαλαίου, ο μέσος αριθμός ζώων ανά εκτροφή αυξήθηκε στις 35 αίγες, γεγονός που δείχνει και εδώ συγκέντρωση της παραγωγής στις μεγαλύτερες μονάδες.

Η χοιροτροφία σχεδόν εξαφανίστηκε

Η χοιροτροφία στα νησιά του Βορείου Αιγαίου ήταν πάντα μια συμπληρωματική δραστηριότητα σε πολυλειτουργικά αγροκτήματα. Ελάχιστες ήταν η χοροτροφικές μονάδες που δραστηριοποιούνταν στην παραγωγή και πάχυνση χοίρων. Το 2014 υπήρχαν 1.406 εκτροφές με 9.255 χοίρους, δηλαδή περίπου 7 χοίροι ανά εκτροφή. Δέκα χρόνια αργότερα απέμειναν μόλις 479 εκτροφές με 1.964 χοίρους. Ο μέσος αριθμός μειώθηκε στους 4 χοίρους ανά εκτροφή, γεγονός που δείχνει ότι δεν χάθηκαν μόνο οι μικρές μονάδες, αλλά συρρικνώθηκε συνολικά ολόκληρος ο κλάδος.

Η μείωση των εκτροφών αγγίζει το 66%, ενώ το ζωικό κεφάλαιο περιορίστηκε κατά σχεδόν 79%, καθιστώντας τη χοιροτροφία έναν από τους πλέον αποδυναμωμένους κλάδους της νησιωτικής κτηνοτροφίας.

Οι μισές μονάδες βοοειδών χάθηκαν

Το 2014 λειτουργούσαν 707 εκτροφές βοοειδών με 8.464 ζώα, δηλαδή κατά μέσο όρο 12 ζώα ανά εκτροφή. Το 2024 απέμειναν 350 εκτροφές με 4.156 βοοειδή. Ο μέσος αριθμός ζώων ανά μονάδα παρέμεινε ουσιαστικά αμετάβλητος, περίπου 12 βοοειδή ανά εκτροφή, γεγονός που δείχνει ότι η συρρίκνωση αφορούσε τόσο τις μονάδες όσο και το ζωικό κεφάλαιο με σχεδόν τον ίδιο ρυθμό.

Ο κλάδος αυτός είχε παραδοσιακά σημαντική παρουσία στην Λέσβο ωστόσο οι πολύ χαμηλές τιμές παραγωγού για το βόειο κρέας οδήγησαν στην συρρίκνωση τους. Μόλις την τελευταία διετία οι τιμές παραγωγού στο βόειο κρέας έχουν αυξηθεί σε ένα επίπεδο που μπορούν να κάνουν βιώσιμες τις βοοτροφικές μονάδες σε νησιά όπως η Λέσβος αρκεί ο κτηνοτρόφος να δαπανά περιορισμένα ποσά για την αγορά ζωοτροφών.

Σχεδόν 4.700 εκτροφές χάθηκαν μέσα σε μία δεκαετία

Συνολικά, το 2014 λειτουργούσαν στο Βόρειο Αιγαίο 10.782 εκτροφές όλων των βασικών ειδών κτηνοτροφίας. Το 2024 απέμειναν μόλις 6.099, γεγονός που σημαίνει ότι 4.683 εκτροφές έκλεισαν μέσα σε δέκα χρόνια. Πρόκειται για μείωση της τάξης του 43,4%, μια από τις μεγαλύτερες που έχει καταγραφεί στον πρωτογενή τομέα των νησιών.

Η επιζωοτία του αφθώδης πυρετού και οι αλλαγές που έρχονται

Ο αφθώδης πυρετός φαίνεται πως είναι μια επιζωοτία ήρθε για να αλλάξει ριζικά τον κλάδο της κτηνοτροφίας των προβάτων στο νησί της Λέσβου. Περίπου 60.000 ζώα έχουν θανατωθεί στους τέσσερις μήνες από την εμφάνιση της νόσου ως σήμερα. Το ίδιο πρόβλημα βίωσε η Λήμνος, αλλά σε μικρότερη ένταση, με την ευλογιά των προβάτων στα τέλη του 2024.

Τα λεγόμενα εξωτικά νοσήματα, με τον τρόπο που αντιμετωπίζονται, ουσιαστικά επιταχύνουν την διαδικασία καταστροφής των μικρότερων και πιο αδύναμων κτηνοτρόφων.

Η μείωση των αγροτικών επιδοτήσεων από το 2028 και μετά καθώς και η μείωση των χρηματοδοτήσεων για προγράμματα νέων αγροτών θα αλλάξουν ριζικά την εξέλιξη του κλάδου τα επόμενα χρόνια.

Είναι φανερό πως την επόμενη δεκαετία θα δούμε να τίθενται προς συζήτηση θέματα όπως η κατάργηση της ποιμενικής κτηνοτροφίας και όλο και μεγαλύτερη «βιομηχανοποίηση» της κτηνοτροφικής παραγωγής ακόμη και στην νησιωτική Ελλάδα. Την ίδια ώρα θα δούμε ως αντίρροπη τάση να προωθούνται μοντέλα πολυλειτουργικών αγροκτημάτων στα οποία θα μπορούν να αναπτυχθούν και κτηνοτροφικές δραστηριότητες.